Δοκίμασε να βάλεις δίπλα δίπλα τις λέξεις «έργο», «εργασία», «εργάζομαι», «εργάτης», «εργατικός». Δεν σημαίνουν το ίδιο. Άλλη είναι πράγμα, άλλη πράξη, άλλη πρόσωπο, άλλη ιδιότητα. Κι όμως, κάτι μέσα τους σε κάνει να αισθάνεσαι ότι ανήκουν στην ίδια οικογένεια. Είναι σαν να κρατούν ένα κοινό νήμα και κάθε λέξη να το οδηγεί προς διαφορετική κατεύθυνση.
Αυτό το κοινό νήμα είναι η ρίζα.
Η ρίζα είναι το μέρος γύρω από το οποίο οργανώνεται μια οικογένεια συγγενικών λέξεων. Δεν μένει πάντοτε απολύτως ίδια στην επιφάνεια ούτε αρκεί από μόνη της για να εξηγήσει ολόκληρη τη σημασία κάθε λέξης. Μπορεί όμως να μας βοηθήσει να δούμε τη σχέση που συνδέει διαφορετικές μορφές.
Πάρε ξανά το «έργο».
Ένα έργο μπορεί να είναι κάτι που δημιουργήθηκε.
Μια εργασία είναι μια δραστηριότητα ή ένα αποτέλεσμα δουλειάς.
Ο εργάτης είναι άνθρωπος που εργάζεται.
Ο εργατικός χαρακτηρίζεται από διάθεση και συνέπεια στην εργασία.
Το «εργάζομαι» δηλώνει την ίδια την πράξη.
Οι λέξεις δεν είναι αντίγραφα η μία της άλλης.
Είναι συγγενείς.
Μια οικογένεια δεν αποτελείται από ίδιες λέξεις
Σκέψου μια πραγματική οικογένεια.
Τα πρόσωπα έχουν κοινά στοιχεία, αλλά δεν είναι ίδια.
Κάπως έτσι λειτουργούν και οι οικογένειες λέξεων.
Δες:
«ταξίδι»
«ταξιδεύω»
«ταξιδιώτης»
«ταξιδιωτικός»
Το «ταξίδι» ονομάζει κάτι.
Το «ταξιδεύω» το μετατρέπει σε πράξη.
Ο «ταξιδιώτης» φέρνει στο προσκήνιο το πρόσωπο.
Το «ταξιδιωτικός» χρησιμοποιείται για κάτι που σχετίζεται με το ταξίδι.
Η ίδια βασική περιοχή νοήματος απλώνεται σε διαφορετικές γραμματικές κατηγορίες.
Μία ιδέα αρχίζει να κινείται μέσα στη γλώσσα.
Από το πράγμα στην πράξη
Πες:
«χορός».
Τώρα:
«χορεύω».
Η πρώτη λέξη μπορεί να ονομάζει την τέχνη, τη δραστηριότητα ή έναν συγκεκριμένο χορό.
Η δεύτερη σου δείχνει την πράξη.
Δεν εγκατέλειψες το βασικό νοηματικό πεδίο.
Άλλαξες τη θέση από την οποία το κοιτάζεις.
Το ίδιο:
«φωνή» → «φωνάζω» δεν αποτελεί τόσο απλή παράγωγη σχέση σημασίας, γι’ αυτό δεν αρκεί να στηριχθείς μόνο στην ομοιότητα.
Εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό μάθημα.
Η μορφή μπορεί να σου δώσει μια ένδειξη.
Δεν είναι όμως πάντοτε απόδειξη.
Από την πράξη στο πρόσωπο
Πες:
«οδηγώ».
Ποιος κάνει την πράξη;
Ο «οδηγός».
Ή:
«διδάσκω»
«διδάσκων», «διδασκαλία» και άλλες συγγενικές μορφές, ανάλογα με το ύφος και τη χρήση.
Η γλώσσα μπορεί να πάρει μια πράξη και να δημιουργήσει λέξεις για:
το πρόσωπο που την κάνει,
το αποτέλεσμα,
τη διαδικασία,
την ιδιότητα,
το αντικείμενο που σχετίζεται με αυτή.
Μία ρίζα γίνεται αφετηρία.
Από το ουσιαστικό στην ιδιότητα
Δες:
«φίλος»
«φιλικός»
«φιλία»
Το πρόσωπο γίνεται ιδιότητα.
Η ιδιότητα γίνεται σχέση.
Η ίδια περιοχή νοήματος ανοίγει προς διαφορετικές κατευθύνσεις.
Πες:
«Είναι φίλος μου.»
Τώρα:
«Είναι φιλικός.»
Δεν λες το ίδιο.
Κάποιος μπορεί να είναι φιλικός χωρίς να είναι φίλος σου.
Η συγγένεια των λέξεων δεν σημαίνει ταυτότητα σημασίας.
Αυτό είναι βασικό.
Οι λέξεις μιας οικογένειας μοιράζονται ένα νοηματικό κέντρο.
Δεν μοιράζονται αναγκαστικά ολόκληρο το νόημά τους.
Η οικογένεια μεγαλώνει και το νόημα απομακρύνεται
Πάρε τη λέξη:
«τέχνη».
Τώρα σκέψου:
«τεχνίτης»
«τεχνικός»
«τεχνική»
«τεχνολογία»
Μπορείς ακόμη να αναγνωρίσεις μια κοινή ιστορική και μορφολογική περιοχή.
Όμως οι σημερινές σημασίες έχουν αποκτήσει διαφορετικές ζωές.
Ο τεχνίτης δεν είναι απλώς «κάποιος της τέχνης» με τη σημερινή στενή έννοια της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Η «τεχνική» μπορεί να σημαίνει μέθοδο.
Ο «τεχνικός» μπορεί να αφορά επαγγελματική ειδικότητα.
Η «τεχνολογία» έχει εξελιχθεί σε τεράστιο σύγχρονο πεδίο.
Η οικογένεια παραμένει.
Τα παιδιά της όμως έχουν μεγαλώσει.
Μπορούν οι συγγενικές λέξεις να απομακρυνθούν πολύ;
Ναι.
Αυτό συμβαίνει επειδή η γλώσσα δεν μένει ακίνητη.
Οι κοινωνίες αλλάζουν.
Οι επιστήμες αναπτύσσονται.
Νέα επαγγέλματα εμφανίζονται.
Οι λέξεις αποκτούν ειδικές χρήσεις.
Έτσι μια κοινή ρίζα μπορεί να βρίσκεται σε λέξεις που σήμερα δεν σου φαίνονται αμέσως συγγενικές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αναζητούμε παντού κρυφές «αληθινές σημασίες».
Σημαίνει ότι οι λέξεις έχουν ιστορία.
Η συγγένεια μπορεί να μας βοηθήσει να την παρατηρήσουμε, όχι να την απλοποιήσουμε υπερβολικά.
Η ρίζα δεν είναι μυστικός κώδικας
Εδώ χρειάζεται προσοχή.
Μερικές φορές ακούγονται ερμηνείες όπως:
«Αφού αυτή η λέξη περιέχει αυτή τη ρίζα, άρα η πραγματική της σημασία είναι…»
Η γλώσσα δεν λειτουργεί τόσο μηχανικά.
Η ιστορική προέλευση μιας λέξης είναι ενδιαφέρουσα.
Η σημερινή της σημασία όμως καθορίζεται και από τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται σήμερα.
Δεν μπορείς να ακυρώσεις αιώνες γλωσσικής εξέλιξης επειδή αναγνώρισες μια παλιά ρίζα.
Η ετυμολογία εξηγεί μια διαδρομή.
Δεν φυλακίζει τη λέξη στην αφετηρία της.
Μία ρίζα μπορεί να δημιουργήσει διαφορετικούς κόσμους
Δοκίμασε τώρα:
«πολιτισμός»
«πολιτιστικός»
«πολιτισμικός»
«πολιτιστικά»
Οι λέξεις βρίσκονται πολύ κοντά.
Δεν είναι όμως απόλυτα εναλλάξιμες σε κάθε πρόταση.
Η κοινή βάση σε βοηθά να αναγνωρίσεις την περιοχή του νοήματος.
Η κατάληξη, η γραμματική κατηγορία και η χρήση καθορίζουν ποια ακριβώς θέση θα πάρει κάθε λέξη μέσα στην πρόταση.
Εδώ η οικογένεια των λέξεων συναντά τη λεπτή διάκριση του νοήματος.
Δες μια λέξη να αλλάζει ρόλο
Πάρε το:
«δημιουργία».
Ποιος δημιουργεί;
Ο «δημιουργός».
Τι κάνει;
«δημιουργεί».
Πώς μπορεί να χαρακτηριστεί κάτι;
«δημιουργικό».
Και ένας άνθρωπος;
«δημιουργικός».
Παρατήρησε τη μετακίνηση.
Έχεις:
μια διαδικασία,
ένα πρόσωπο,
μια πράξη,
μια ιδιότητα.
Ο κοινός νοηματικός πυρήνας παραμένει αναγνωρίσιμος.
Αυτό που αλλάζει είναι ο ρόλος του μέσα στη γλώσσα.
Η οικογένεια των λέξεων είναι σαν χάρτης
Φαντάσου μια λέξη στο κέντρο ενός χάρτη.
Από αυτή ξεκινούν δρόμοι.
Ένας οδηγεί σε ουσιαστικό.
Άλλος σε ρήμα.
Άλλος σε επίθετο.
Άλλος στο πρόσωπο που κάνει κάτι.
Άλλος στο αποτέλεσμα.
Άλλος σε μια πιο αφηρημένη έννοια.
Οι δρόμοι συνδέονται.
Δεν καταλήγουν όμως όλοι στο ίδιο σημείο.
Αυτό είναι που κάνει μια οικογένεια λέξεων τόσο ενδιαφέρουσα.
Δεν σου δείχνει απλώς πώς σχηματίζονται λέξεις.
Σου δείχνει πώς μια βασική ιδέα μπορεί να οργανωθεί σε ολόκληρο δίκτυο νοημάτων.
Μπορείς να μαντέψεις μια άγνωστη λέξη;
Μερικές φορές ναι.
Αν γνωρίζεις:
«δημιουργώ»
και συναντήσεις:
«δημιουργικότητα»,
μπορείς να πλησιάσεις το νόημα ακόμη κι αν δεν έχεις χρησιμοποιήσει συχνά τη λέξη.
Η οικογένεια σου δίνει στοιχεία.
Το ίδιο συμβαίνει όταν μαθαίνεις ξένες γλώσσες.
Η αναγνώριση ριζών και συγγενικών μορφών μπορεί να λειτουργήσει σαν γλωσσικό μονοπάτι.
Όμως η υπόθεση χρειάζεται πάντα έλεγχο από τα συμφραζόμενα.
Η μορφή σε οδηγεί.
Το κείμενο επιβεβαιώνει.
Μία λέξη δεν ζει μόνη της
Αυτό ίσως είναι το βαθύτερο σημείο.
Συχνά αντιμετωπίζουμε το λεξιλόγιο σαν μια μεγάλη λίστα:
μία λέξη,
μία σημασία,
η επόμενη λέξη,
η επόμενη σημασία.
Στην πραγματικότητα, οι λέξεις ζουν σε δίκτυα.
Έχουν συγγενείς.
Έχουν ιστορία.
Έχουν κοινές ρίζες.
Έχουν σημασίες που πλησιάζουν και απομακρύνονται.
Όταν μαθαίνεις μία λέξη, μπορείς να ανοίξεις την πόρτα προς πολλές ακόμη.
Δοκίμασε λοιπόν την επόμενη φορά που θα συναντήσεις μια καινούργια λέξη να μην τη δεις μόνη.
Ρώτησε:
Ποια ρίζα αναγνωρίζω;
Ποιες άλλες λέξεις μου θυμίζει;
Είναι ουσιαστικό, ρήμα ή επίθετο;
Τι κοινό νόημα διατηρούν;
Σε ποιο σημείο αρχίζουν να διαφέρουν;
Μήπως η μία λέξη με βοηθά να καταλάβω την άλλη;
Γιατί το λεξιλόγιο δεν είναι ένα ράφι γεμάτο ξεχωριστές λέξεις.
Μοιάζει περισσότερο με δέντρο.
Οι λέξεις ανοίγουν σε διαφορετικά κλαδιά.
Όμως πολλές φορές, αν κοιτάξεις πιο βαθιά, θα ανακαλύψεις ότι ξεκινούν από την ίδια ρίζα.