Δοκίμασε να ακούσεις τη λέξη «φύλλο».
Μπορεί να σου έρθει στο μυαλό ένα φύλλο δέντρου.
Μπορεί όμως να είναι ένα φύλλο χαρτί.
Ένα φύλλο εφημερίδας.
Ένα φύλλο ζύμης.
Η λέξη παραμένει ίδια.
Το νόημα όμως μετακινείται.
Πώς γίνεται μία μόνο λέξη να χωρά τόσες διαφορετικές εικόνες;
Αυτό είναι η πολυσημία: η δυνατότητα μιας λέξης να χρησιμοποιείται με περισσότερες από μία, συνδεδεμένες μεταξύ τους σημασίες.
Μία λέξη, περισσότεροι από ένας δρόμοι
Πες:
«Το φύλλο έπεσε από το δέντρο.»
Τώρα:
«Γράψε το όνομά σου στο φύλλο.»
Ύστερα:
«Άνοιξε ένα φύλλο για την πίτα.»
Δεν χρειάστηκε να σταματήσεις κάθε φορά και να αναρωτηθείς:
«Τι σημαίνει τώρα η λέξη “φύλλο”;»
Το κατάλαβες σχεδόν αμέσως.
Γιατί;
Επειδή η λέξη δεν εμφανίζεται μόνη της.
Οι υπόλοιπες λέξεις γύρω της σε οδηγούν.
Το «δέντρο» σε οδηγεί προς τη φύση.
Το «γράψε» προς το χαρτί.
Η «πίτα» προς τη ζύμη.
Τα συμφραζόμενα λειτουργούν σαν μικρός χάρτης.
Το νόημα δεν βρίσκεται πάντα μέσα σε μία λέξη
Αυτό είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της γλώσσας.
Συχνά φανταζόμαστε ότι κάθε λέξη έχει μια συγκεκριμένη σημασία, σαν να υπήρχε ένα μικρό κουτάκι μέσα της.
Στην πραγματικότητα, πολλές λέξεις λειτουργούν περισσότερο σαν δίκτυα.
Πάρε τη λέξη:
«κεφάλι».
Μπορεί να είναι μέρος του σώματος.
«Χτύπησε το κεφάλι του.»
Μπορεί να σημαίνει το πάνω μέρος ή την κορυφή.
«Το κεφάλι του τραπεζιού.»
Μπορεί να εμφανιστεί σε εκφράσεις:
«Έχει καλό κεφάλι.»
Εδώ δεν σχολιάζεις το σχήμα του.
Μιλάς για ικανότητα, αντίληψη ή ευφυΐα.
Η λέξη ξεκίνησε από κάτι πολύ συγκεκριμένο και απέκτησε νέες χρήσεις.
Πώς γεννιούνται οι νέες σημασίες;
Συχνά μέσω ομοιότητας.
Κοίτα τη λέξη:
«πόδι».
Έχεις τα πόδια σου.
Ένα τραπέζι όμως έχει επίσης πόδια.
Γιατί;
Επειδή τα στηρίγματα του τραπεζιού θυμίζουν, ως προς τη λειτουργία τους, τα ανθρώπινα πόδια.
Στηρίζουν.
Κρατούν κάτι όρθιο.
Η γλώσσα πήρε μια γνωστή εικόνα και την επέκτεινε σε ένα νέο αντικείμενο.
Το ίδιο μπορεί να συμβεί με:
«στόμα ποταμού»
«μάτι βελόνας»
«χέρι καρέκλας»
«καρδιά της πόλης»
Το ανθρώπινο σώμα γίνεται χάρτης για να περιγράψουμε τον κόσμο.
Από το συγκεκριμένο στο αφηρημένο
Πες:
«βαρύ κουτί».
Εδώ το «βαρύ» αφορά το φυσικό βάρος.
Τώρα:
«βαριά ευθύνη».
Η ευθύνη δεν ζυγίζεται σε κιλά.
Κι όμως, καταλαβαίνεις.
Γιατί η γλώσσα μεταφέρει την εμπειρία του φυσικού βάρους σε κάτι αφηρημένο.
Η ευθύνη σε πιέζει.
Σε δυσκολεύει.
Σε «βαραίνει».
Το ίδιο:
«βαριά ατμόσφαιρα»
«βαριά κουβέντα»
«βαρύ κλίμα»
Η λέξη αποκτά νέες ζωές χωρίς να χάνει εντελώς τη σχέση με την αρχική εμπειρία.
Η «καρδιά» δεν χτυπά μόνο μέσα στο σώμα
Σκέψου:
«Η καρδιά του χτυπά δυνατά.»
Τώρα:
«Βρισκόμαστε στην καρδιά της πόλης.»
Η πόλη δεν έχει πραγματικό όργανο.
Η λέξη «καρδιά» όμως χρησιμοποιείται για το κέντρο.
Για το σημείο όπου συγκεντρώνεται η ζωή, η κίνηση, η σημασία.
Πες:
«Η καρδιά του προβλήματος.»
Τώρα η λέξη πηγαίνει ακόμη πιο μακριά.
Δεν δηλώνει γεωγραφικό κέντρο.
Δηλώνει τον πυρήνα ενός ζητήματος.
Το ουσιώδες.
Μία λέξη που ξεκίνησε από το σώμα μπορεί να περιγράψει έναν τόπο, μια κατάσταση ή μια ιδέα.
Αυτό είναι μεταφορά ή πολυσημία;
Εδώ η γλώσσα γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.
Πολλές νέες σημασίες γεννιούνται μεταφορικά.
Αν όμως μια μεταφορική χρήση γίνει συνηθισμένη και καθιερωθεί, μπορεί να καταγραφεί ως μία από τις κανονικές σημασίες της λέξης.
Για παράδειγμα:
«το πόδι του τραπεζιού»
δεν το αισθάνεσαι πια ως ιδιαίτερα ποιητική μεταφορά.
Είναι ένας φυσιολογικός τρόπος να ονομάσεις το συγκεκριμένο μέρος του αντικειμένου.
Η μεταφορά μπορεί, με τον χρόνο, να γίνει λεξική σημασία.
Η γλώσσα θυμάται την εικόνα, αλλά παύει να την αισθάνεται ως καινούργια.
Μπορεί μία λέξη να σημαίνει σχεδόν το αντίθετο ανάλογα με το πλαίσιο;
Μερικές φορές οι χρήσεις απομακρύνονται πολύ.
Σκέψου τη λέξη:
«κρίση».
Μπορεί να σημαίνει αξιολόγηση ή ικανότητα διάκρισης:
«Έχει σωστή κρίση.»
Μπορεί να σημαίνει μια δύσκολη κατάσταση:
«οικονομική κρίση».
Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ιατρικά ή ψυχολογικά συμφραζόμενα:
«κρίση άσθματος»
«κρίση πανικού».
Η ίδια λέξη ανοίγει διαφορετικές περιοχές νοήματος.
Τα συμφραζόμενα είναι αυτά που σε οδηγούν στη σωστή.
Το λεξικό δεν σου δίνει πάντα μία απάντηση
Άνοιξε ένα λεξικό σε μια κοινή λέξη.
Μπορεί να δεις:
Δεν είναι λάθος του λεξικού.
Είναι η πραγματική ζωή της λέξης.
Οι σημασίες οργανώνονται, συχνά από πιο βασικές προς πιο ειδικές ή μεταφορικές.
Έτσι βλέπεις ότι η λέξη δεν είναι σημείο.
Είναι διαδρομή.
Γιατί η γλώσσα δεν δημιουργεί μία νέα λέξη για κάθε νέα έννοια;
Θα μπορούσε.
Αλλά τότε θα χρειαζόσουν τεράστιο αριθμό εντελώς διαφορετικών λέξεων.
Η πολυσημία κάνει τη γλώσσα οικονομική.
Παίρνει κάτι γνωστό και το επεκτείνει.
Αντί να δημιουργήσει νέα λέξη για το στήριγμα του τραπεζιού, χρησιμοποιεί το «πόδι».
Αντί να δημιουργήσει εντελώς νέα λέξη για το κέντρο της πόλης, χρησιμοποιεί την «καρδιά».
Η γλώσσα χτίζει το καινούργιο πάνω στο ήδη γνωστό.
Αυτό βοηθά ή μπερδεύει;
Και τα δύο.
Η πολυσημία κάνει τη γλώσσα πλούσια.
Μπορεί όμως να δημιουργήσει αμφισημία.
Φαντάσου:
«Βρήκα το κλειδί.»
Ποιο κλειδί;
Αυτό που ανοίγει μια πόρτα;
Μια λύση;
Το βασικό στοιχείο για να καταλάβεις κάτι;
Αν δεν υπάρχει άλλο πλαίσιο, η πρόταση μπορεί να παραμένει ανοιχτή.
Αν όμως πεις:
«Βρήκα το κλειδί της πόρτας»,
η αμφισημία σχεδόν εξαφανίζεται.
Αν πεις:
«Βρήκα το κλειδί για να λύσω το πρόβλημα»,
η λέξη παίρνει διαφορετική ζωή.
Το «κλειδί» που δεν ανοίγει πόρτες
Στάσου λίγο σε αυτή τη λέξη.
«κλειδί»
Ένα αντικείμενο.
Τώρα:
«Η επικοινωνία είναι το κλειδί της συνεργασίας.»
Δεν υπάρχει πόρτα.
Δεν υπάρχει κλειδαριά.
Υπάρχει όμως η ιδέα ότι κάτι σου επιτρέπει να «ανοίξεις» μια κατάσταση.
Να αποκτήσεις πρόσβαση.
Να λύσεις ένα πρόβλημα.
Η αρχική εικόνα παραμένει κρυμμένη μέσα στη νέα σημασία.
Γι’ αυτό οι διαφορετικές σημασίες δεν είναι πάντα τυχαίες.
Συχνά συνδέονται με μια κοινή νοηματική γέφυρα.
Μία λέξη μπορεί να ταξιδέψει από αντικείμενο σε ιδέα
Πάρε:
«ρίζα».
Μπορεί να είναι μέρος ενός φυτού.
«Η ρίζα του δέντρου.»
Μπορεί να αφορά τη γλώσσα.
«Η ρίζα της λέξης.»
Μπορεί να αφορά ένα πρόβλημα.
«Πρέπει να βρούμε τη ρίζα του προβλήματος.»
Τι κοινό υπάρχει;
Η ιδέα της προέλευσης.
Του σημείου από το οποίο κάτι ξεκινά.
Η φυσική ρίζα έγινε μοντέλο για να σκεφτούμε αφηρημένες σχέσεις.
Οι λέξεις κουβαλούν πολιτισμό
Η πολυσημία δεν είναι μόνο γλωσσικό παιχνίδι.
Αποκαλύπτει και πώς μια κοινωνία συνδέει έννοιες μεταξύ τους.
Όταν λες:
«φως της γνώσης»
«σκοτεινή περίοδος»
«βαρύ συναίσθημα»
«ζεστή υποδοχή»
χρησιμοποιείς αισθητηριακές εμπειρίες για να περιγράψεις αφηρημένα πράγματα.
Το φως συνδέεται με γνώση και κατανόηση.
Το σκοτάδι με άγνοια ή δυσκολία.
Η ζέστη με οικειότητα.
Το βάρος με δυσκολία.
Η γλώσσα σου δείχνει πώς οργανώνουμε τον κόσμο μέσα από εμπειρίες.
Η ίδια λέξη δεν ενεργοποιεί πάντα όλες τις σημασίες της
Αν διαβάσεις:
«Το παιδί άνοιξε το παράθυρο»,
δεν σκέφτεσαι όλες τις πιθανές χρήσεις της λέξης «παράθυρο».
Αν όμως ακούσεις:
«Έχουμε ένα μικρό παράθυρο ευκαιρίας»,
δεν ψάχνεις για τζάμια και κουφώματα.
Ο εγκέφαλος επιλέγει πολύ γρήγορα τη σημασία που ταιριάζει στο περιβάλλον.
Αυτό συμβαίνει τόσο φυσικά ώστε συνήθως δεν το παρατηρείς.
Μόνο όταν η πρόταση είναι αμφίσημη σταματάς και αναρωτιέσαι.
Η πολυσημία γίνεται και δημιουργικό εργαλείο
Οι συγγραφείς, οι ποιητές, οι διαφημιστές και οι δημιουργοί τίτλων αγαπούν τις λέξεις με πολλές σημασίες.
Γιατί;
Επειδή μπορούν να ενεργοποιήσουν δύο νοήματα ταυτόχρονα.
Ένας τίτλος μπορεί να χρησιμοποιεί μια λέξη κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Ένα λογοπαίγνιο μπορεί να βασίζεται ακριβώς σε αυτή τη δυνατότητα.
Έτσι η πολυσημία δεν είναι απλώς κάτι που πρέπει να «λύσεις».
Μπορεί να γίνει πηγή χιούμορ, αισθητικής και δημιουργικότητας.
Πολυσημία δεν σημαίνει ότι μια λέξη μπορεί να σημαίνει οτιδήποτε
Αυτό χρειάζεται να το κρατήσεις.
Το ότι μια λέξη έχει πολλές σημασίες δεν σημαίνει ότι μπορούμε να της δίνουμε οποιαδήποτε ερμηνεία θέλουμε.
Οι σημασίες της έχουν καθιερωθεί από τη χρήση.
Τα συμφραζόμενα περιορίζουν τις επιλογές.
Η κοινότητα των ομιλητών αναγνωρίζει ποιες χρήσεις είναι φυσικές.
Η γλώσσα είναι ευέλικτη.
Δεν είναι αυθαίρετη.
Άκου τη λέξη πριν αποφασίσεις τι σημαίνει
Πες:
«Έπιασε κορυφή.»
Τι σημαίνει;
Ίσως κάποιος ανέβηκε στην κορυφή ενός βουνού.
Ίσως ένας τραγουδιστής έφτασε στην κορυφή των κατατάξεων.
Ίσως μια επιχείρηση έφτασε στο υψηλότερο σημείο απόδοσης.
Χρειάζεσαι το υπόλοιπο κείμενο.
Η λέξη μόνη της ανοίγει δυνατότητες.
Η πρόταση επιλέγει.
Την επόμενη φορά που θα συναντήσεις μια γνώριμη λέξη σε μια παράξενη θέση, μη σκεφτείς αμέσως:
«Αυτή η λέξη δεν σημαίνει αυτό.»
Ρώτησε:
Μήπως έχει περισσότερες από μία σημασίες;
Πώς συνδέονται αυτές οι σημασίες;
Τι μου δείχνουν οι λέξεις γύρω της;
Πρόκειται για κυριολεκτική ή μεταφορική χρήση;
Έχει η μεταφορική χρήση γίνει πλέον καθιερωμένη;
Γιατί μια λέξη δεν είναι πάντα ένα δοχείο με ένα μόνο περιεχόμενο.
Μερικές λέξεις μοιάζουν περισσότερο με σπίτια με πολλά δωμάτια.
Ανοίγεις διαφορετική πόρτα ανάλογα με το πλαίσιο.
Η λέξη παραμένει η ίδια.
Αλλά κάθε φορά μπορεί να σε οδηγεί σε μια διαφορετική ζωή του νοήματός της.
