Δοκίμασε να διαβάσεις δύο φράσεις:
«Η εταιρεία απέλυσε 50 εργαζομένους.»
«50 εργαζόμενοι απολύθηκαν.»
Συνέβη το ίδιο γεγονός; Ναι.
Παρουσιάζεται όμως με τον ίδιο τρόπο; Όχι.
Στην πρώτη πρόταση ξέρεις αμέσως ποιος έκανε την πράξη. Η εταιρεία βρίσκεται μπροστά σου. Είναι το υποκείμενο της πρότασης, ο φορέας της ενέργειας, αυτός που πήρε την απόφαση και την πραγματοποίησε.
Στη δεύτερη πρόταση βλέπεις κυρίως το αποτέλεσμα: 50 άνθρωποι έχασαν τη δουλειά τους.
Και η εταιρεία;
Εξαφανίστηκε.
Δεν εξαφανίστηκε από το γεγονός. Εξαφανίστηκε από την πρόταση.
Κι εδώ η γραμματική αρχίζει να γίνεται κάτι πολύ περισσότερο από γραμματική.
Σκέψου μια ακόμη περίπτωση.
«Η κυβέρνηση αύξησε τους φόρους.»
Και τώρα:
«Οι φόροι αυξήθηκαν.»
Τι άλλαξε;
Το γεγονός παραμένει περίπου το ίδιο. Οι φόροι είναι υψηλότεροι. Στην πρώτη πρόταση όμως υπάρχει καθαρά ένας υπεύθυνος για την πράξη. Στη δεύτερη, το αποτέλεσμα εμφανίζεται σχεδόν σαν κάτι που απλώς συνέβη.
Οι φόροι αυξήθηκαν.
Από ποιον;
Γιατί;
Με ποια απόφαση;
Η πρόταση δεν σου το λέει.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η παθητική σύνταξη είναι λανθασμένη ή ότι χρησιμοποιείται πάντοτε για να κρύψει κάτι. Είναι ένα απολύτως φυσικό και χρήσιμο εργαλείο της γλώσσας. Το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού: στην επιλογή του τι θέλεις να βάλεις στο κέντρο της προσοχής.
Όταν λες:
«Ο ερευνητής ανακάλυψε το λάθος»,
φωτίζεις τον ερευνητή.
Όταν λες:
«Το λάθος ανακαλύφθηκε»,
φωτίζεις το λάθος.
Μερικές φορές αυτό είναι ακριβώς που χρειάζεσαι. Ίσως ο άνθρωπος που έκανε την πράξη να μην είναι γνωστός, να μην έχει σημασία ή να είναι ήδη αυτονόητος από τα συμφραζόμενα.
«Το κτίριο κατασκευάστηκε το 1920.»
Ίσως σε ενδιαφέρει το κτίριο και όχι ο κατασκευαστής του.
«Το έργο μεταφράστηκε σε δέκα γλώσσες.»
Ίσως θέλεις να μιλήσεις για την πορεία του έργου και όχι για τους μεταφραστές.
Η παθητική σύνταξη λοιπόν δεν είναι από μόνη της ούτε καλή ούτε κακή.
Το ερώτημα είναι: τι κάνει μέσα στη συγκεκριμένη πρόταση;
Τώρα σκέψου κάτι πιο ευαίσθητο.
«Η αστυνομία συνέλαβε τρεις διαδηλωτές.»
Και:
«Τρεις διαδηλωτές συνελήφθησαν.»
Στην πρώτη πρόταση η ενέργεια συνδέεται άμεσα με έναν φορέα. Στη δεύτερη, οι διαδηλωτές γίνονται το κέντρο της εικόνας, ενώ ο φορέας που ενήργησε μπορεί να μείνει εκτός.
Αν διαβάσεις μόνο τη δεύτερη φράση, ξέρεις τι συνέβη στους ανθρώπους.
Δεν ξέρεις όμως απαραίτητα ποιος το έκανε.
Κάνε τώρα ένα μικρό παιχνίδι.
Πάρε τη φράση:
«Οι υπεύθυνοι ακύρωσαν την εκδήλωση.»
Μετέτρεψέ την:
«Η εκδήλωση ακυρώθηκε.»
Τι έχασες;
Έχασες το πρόσωπο ή τον φορέα που πήρε την απόφαση.
Τι κέρδισες;
Έβαλες στο κέντρο το γεγονός της ακύρωσης.
Αυτό είναι το κλειδί: η σύνταξη οργανώνει την προσοχή.
Δεν αποφασίζει μόνο ποιο ρήμα θα χρησιμοποιήσεις. Αποφασίζει ποιος θα σταθεί μπροστά και ποιος θα μείνει πίσω.
Και γι’ αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία όταν διαβάζεις ειδήσεις, ανακοινώσεις, πολιτικές δηλώσεις ή επίσημα κείμενα.
Δες τη διαφορά:
«Έγιναν λάθη.»
και
«Η διοίκηση έκανε λάθη.»
Η πρώτη πρόταση σου λέει ότι υπάρχουν λάθη.
Η δεύτερη σου λέει και ποιος τα έκανε.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικά:
«Χάθηκαν σημαντικά δεδομένα.»
Πώς χάθηκαν;
Ποιος είχε την ευθύνη;
Ή:
«Η εταιρεία έχασε σημαντικά δεδομένα.»
Τώρα η σχέση ευθύνης γίνεται πιο ορατή.
Μια μικρή γραμματική αλλαγή μπορεί λοιπόν να μετακινήσει την προσοχή από την πράξη στον υπεύθυνο ή από τον υπεύθυνο στο αποτέλεσμα.
Κι εδώ μπορείς να αρχίσεις να διαβάζεις τη γλώσσα πιο προσεκτικά.
Όταν συναντάς μια παθητική πρόταση, δοκίμασε να ρωτήσεις:
Ποιος έκανε την πράξη;
Αναφέρεται;
Είναι γνωστός;
Δεν έχει σημασία;
Ή μήπως η απουσία του αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι το γεγονός;
Και όταν συναντάς μια ενεργητική πρόταση, ρώτησε κάτι ακόμη:
Γιατί επιλέχθηκε να εμφανιστεί τόσο καθαρά ο δράστης;
Γιατί το κείμενο θέλει να στρέψει την προσοχή μου εκεί;
Η γλώσσα δεν μας δείχνει απλώς τον κόσμο.
Επιλέγει και από ποια γωνία θα τον δούμε.
Σκέψου ξανά τις δύο αρχικές φράσεις:
«Η εταιρεία απέλυσε 50 εργαζομένους.»
«50 εργαζόμενοι απολύθηκαν.»
Το γεγονός δεν άλλαξε.
Αλλά άλλαξε αυτό που βλέπεις πρώτο.
Στην πρώτη πρόταση βλέπεις εκείνον που ενεργεί.
Στη δεύτερη βλέπεις εκείνους που δέχονται την ενέργεια.
Και μερικές φορές αυτό που δεν εμφανίζεται σε μια πρόταση μπορεί να είναι εξίσου σημαντικό με αυτό που εμφανίζεται.
Την επόμενη φορά λοιπόν που θα διαβάσεις μια είδηση, μια ανακοίνωση ή ακόμη και μια απλή καθημερινή φράση, μη ρωτήσεις μόνο:
«Τι συνέβη;»
Ρώτησε και:
«Ποιος εμφανίζεται μέσα στην πρόταση;»
«Ποιος έχει εξαφανιστεί;»
«Και τι αλλάζει στη σκέψη μου επειδή η γλώσσα επέλεξε να μου δείξει το γεγονός με αυτόν τον τρόπο;»
Γιατί η σύνταξη δεν οργανώνει μόνο τις λέξεις.
Οργανώνει και το βλέμμα σου πάνω στην ευθύνη.