.png)
Η λέξη «ηγέτης» χρησιμοποιείται συχνά για ανθρώπους που κατάφεραν να αποκτήσουν μεγάλη εξουσία για να επηρεάσουν πλήθη ή να πείσουν χιλιάδες ανθρώπους να τους ακολουθήσουν. Είναι όμως αρκετή η επιρροή για να μιλήσουμε για ηγεσία; Αν ένας άνθρωπος διαθέτει ισχυρή ρητορική ικανότητα, κινητοποιεί τα πλήθη και επιβάλλει τη θέλησή του, σημαίνει αυτομάτως ότι είναι ηγέτης;
Η απάντηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πώς ορίζουμε την ηγεσία. Στη βιβλιογραφία των leadership studies δεν υπάρχει ένας απολύτως ενιαίος ορισμός. Υπάρχουν προσεγγίσεις που χρησιμοποιούν τον όρο περιγραφικά, ώστε ακόμη και ένας καταστροφικός ή αυταρχικός φορέας εξουσίας να μπορεί να μελετηθεί ως περίπτωση «κακής ηγεσίας» (bad leadership) (Kellerman, 2004). Υπάρχει όμως και μια ισχυρή κανονιστική παράδοση σύμφωνα με την οποία η ηγεσία δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την ηθική. Η Ciulla (1995), για παράδειγμα, επισημαίνει ότι το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο «τι είναι ηγεσία;» αλλά και «τι είναι καλή ηγεσία;», συνδέοντας έτσι την έννοια τόσο με την αποτελεσματικότητα όσο και με την ηθική.
Σε αυτή τη δεύτερη προσέγγιση, την οποία υιοθετεί το παρόν άρθρο, η επιρροή από μόνη της δεν αρκεί για να ονομαστεί ηγεσία. Χρειάζεται να εξετάσουμε τον σκοπό για τον οποίο χρησιμοποιείται αυτή η επιρροή, τα μέσα με τα οποία ασκείται και τη σχέση που δημιουργείται ανάμεσα σε εκείνον που καθοδηγεί και σε εκείνους που τον ακολουθούν.
Η πειθώ δεν είναι ταυτόσημη με την ηγεσία
Ένας εξαιρετικός ρήτορας μπορεί να αλλάξει τις απόψεις ενός ακροατηρίου. Μπορεί να εμπνεύσει να συγκινήσει να δημιουργήσει αίσθημα ταύτισης ή να κινητοποιήσει ανθρώπους προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Αυτές οι ικανότητες περιγράφουν πρωτίστως τη δύναμη της ρητορικής και της επικοινωνίας. Δεν αποτελούν από μόνες τους απόδειξη ηγεσίας.
Η διάκριση είναι καθοριστική. Η πειθώ αποτελεί εργαλείο. Το αν αυτό το εργαλείο υπηρετεί την ηγεσία, τη δημαγωγία ή τη χειραγώγηση εξαρτάται από τον σκοπό και τον τρόπο χρήσης του.
Ο James MacGregor Burns (1978), ένα από τα σημαντικότερα ονόματα στη σύγχρονη θεωρία της ηγεσίας, συνέδεσε την ανώτερη μορφή ηγεσίας με μια σχέση μέσα από την οποία ηγέτες και ακόλουθοι κινητοποιούνται προς υψηλότερους σκοπούς και αξίες. Στο έργο του η ηγεσία δεν περιορίζεται στην κατοχή δύναμης ή στην ικανότητα επιβολής· συνδέεται με αξίες, κίνητρα και κοινωνικούς σκοπούς.
Επομένως, δεν κάνει η πειθώ τον ηγέτη. Ο τρόπος και ο σκοπός για τον οποίο χρησιμοποιείται η πειθώ είναι εκείνοι που καθορίζουν αν βρισκόμαστε απέναντι σε ηγεσία ή σε κάτι εντελώς διαφορετικό.
Ο Περικλής: από τη ρητορική στο κοινό καλό
Ο Περικλής αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ιστορικό παράδειγμα αυτής της διάκρισης. Αναμφίβολα υπήρξε σημαντικός ρήτορας. Αν θεωρούσαμε όμως ότι η ικανότητά του να πείθει τους Αθηναίους αρκεί για να τον χαρακτηρίσουμε ηγέτη, θα συγχέαμε τη ρητορική με την ηγεσία.
Στην παρουσίασή του από τον Θουκυδίδη, ο Περικλής συνδέει επανειλημμένα την πολιτική με την πόλη, τους θεσμούς και το συλλογικό συμφέρον. Στον Επιτάφιο, όπως τον παραδίδει ο Θουκυδίδης, η Αθήνα παρουσιάζεται ως πολιτική κοινότητα στην οποία η συμμετοχή στα κοινά, ο νόμος, η ελευθερία και η ευθύνη απέναντι στην πόλη αποκτούν ιδιαίτερη σημασία (Thucydides, 1972). Η σχετική πολιτική θεωρία έχει επίσης εξετάσει ακριβώς αυτή τη σχέση ανάμεσα στο ατομικό συμφέρον και στο αγαθό της πόλης στον λόγο του Περικλή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πολιτική απόφαση του Περικλή πρέπει να θεωρείται αδιαμφισβήτητα ορθή ή ότι η αθηναϊκή δημοκρατία του 5ου αιώνα π.Χ. μπορεί να ταυτιστεί με τη σύγχρονη δημοκρατία. Ούτε ο ίδιος ο Θουκυδίδης παρουσιάζει την αθηναϊκή πολιτική χωρίς αντιφάσεις. Η σημασία του παραδείγματος βρίσκεται αλλού: ο Περικλής δεν παρουσιάζεται απλώς ως κάποιος που μπορούσε να πείσει το πλήθος αλλά ως πολιτικός που επιχειρούσε να συνδέσει την πολιτική καθοδήγηση με το συμφέρον της πολιτικής κοινότητας.
Με αυτή την έννοια μπορούμε να διακρίνουμε δύο διαφορετικές ικανότητες:
Η ρητορική του Περικλή εξηγεί πώς μπορούσε να πείθει.
Η αντίληψή του για την ευθύνη απέναντι στην πόλη εξηγεί γιατί μπορεί να μελετηθεί ως παράδειγμα ηγεσίας.
Όταν η επιρροή γίνεται χειραγώγηση
Η περίπτωση του Adolf Hitler δείχνει γιατί η μαζική επιρροή δεν πρέπει να ταυτίζεται αυτομάτως με την ηγεσία.
Ο Hitler είχε αναμφίβολα τεράστια ικανότητα μαζικής κινητοποίησης και το ναζιστικό καθεστώς επένδυσε συστηματικά στην κατασκευή της δημόσιας εικόνας του. Οι προεκλογικές καμπάνιες, οι μαζικές συγκεντρώσεις, οι ομιλίες, το ραδιόφωνο και η ελεγχόμενη δημόσια παρουσία χρησιμοποιήθηκαν ώστε να δημιουργηθεί γύρω του η λεγόμενη «λατρεία του Führer». Το United States Holocaust Memorial Museum περιγράφει πώς η ναζιστική προπαγάνδα καλλιέργησε συστηματικά αυτή την εικόνα και συνέβαλε στην πολιτική άνοδο και εδραίωση του καθεστώτος.
Μετά την κατάληψη της εξουσίας, η προπαγάνδα συνδυάστηκε με λογοκρισία, κατάργηση πολιτικών ελευθεριών και έλεγχο των μέσων επικοινωνίας. Το ναζιστικό καθεστώς χρησιμοποίησε τον Τύπο, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο, την εκπαίδευση και άλλους μηχανισμούς για να διαμορφώσει την κοινή γνώμη, ενώ παράλληλα η τρομοκρατία και η καταστολή περιόριζαν δραστικά τη δυνατότητα αντίθεσης.
Η προπαγάνδα δεν περιοριζόταν στην προβολή μιας πολιτικής πρότασης. Χρησιμοποιήθηκε για παραπλάνηση, για την κατασκευή εχθρών, για την καλλιέργεια αντισημιτισμού και για τη δημιουργία κοινωνικού κλίματος που διευκόλυνε τη δίωξη και, τελικά, τη γενοκτονία των Εβραίων της Ευρώπης.
Εάν λοιπόν ορίσουμε την ηγεσία ως έννοια που εμπεριέχει όχι μόνο επιρροή αλλά και ηθική ευθύνη, σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και προσανατολισμό προς ένα κοινό αγαθό, η περίπτωση του Hitler δεν αποτελεί παράδειγμα ηγεσίας. Αποτελεί παράδειγμα χειραγώγησης, προπαγάνδας, αυταρχικής εξουσίας και τυραννικής κυριαρχίας.
Το γεγονός ότι εκατομμύρια άνθρωποι μπορούν να ακολουθήσουν κάποιον δεν μετατρέπει αυτομάτως αυτόν τον άνθρωπο σε ηγέτη.
Leadership και manipulation: δύο διαφορετικές σχέσεις με τον άνθρωπο
Η διαφορά μεταξύ leadership και manipulation γίνεται σαφέστερη όταν εξετάσουμε τη σχέση τους με την ελευθερία του άλλου.
Η ηγεσία, στην κανονιστική της διάσταση, προϋποθέτει ότι ο άλλος αντιμετωπίζεται ως πρόσωπο που διαθέτει κρίση, αξιοπρέπεια και δυνατότητα συμμετοχής. Η χειραγώγηση, αντιθέτως, αντιμετωπίζει τον άνθρωπο κυρίως ως μέσο για την επίτευξη ενός προκαθορισμένου σκοπού.
Ο ηγέτης επιχειρεί να εξηγήσει να κινητοποιήσει και να δημιουργήσει κοινό προσανατολισμό. Ο χειριστικός φορέας εξουσίας χρησιμοποιεί το φόβο, την παραπληροφόρηση, τη συναισθηματική πίεση, την κατασκευή εχθρών ή την απόκρυψη κρίσιμων πληροφοριών ώστε να κατευθύνει τη συμπεριφορά των άλλων.
Αυτός είναι και ο λόγος που οι δύο έννοιες δεν πρέπει να συγχέονται μόνο και μόνο επειδή και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει επιρροή.
Influence is not necessarily leadership.
Η επιρροή δεν είναι κατ’ ανάγκην ηγεσία.
Το κοινό καλό ως κριτήριο
Αν η ηγεσία αποσυνδεθεί πλήρως από τον σκοπό της, τότε κινδυνεύουμε να θεωρήσουμε κάθε αποτελεσματική άσκηση επιρροής μορφή leadership. Με αυτό το κριτήριο όμως ο δημαγωγός, ο χειριστής και ο τύραννος θα μπορούσαν να τοποθετηθούν στην ίδια εννοιολογική κατηγορία με έναν άνθρωπο που αναλαμβάνει ευθύνη για μια κοινότητα και υπηρετεί το συλλογικό συμφέρον.
Μια κανονιστική αντίληψη της ηγεσίας θέτει επομένως ένα επιπλέον ερώτημα:
Προς τα πού οδηγεί τους ανθρώπους εκείνος που ζητά να τον ακολουθήσουν;
Δεν αρκεί το «μπορεί να τους κάνει να τον ακολουθήσουν». Χρειάζεται να εξετάσουμε αν υπηρετεί αποκλειστικά τη δική του ισχύ ή αν αναλαμβάνει ευθύνη απέναντι σε εκείνους που επηρεάζει και στην κοινότητα της οποίας αποτελεί μέρος.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο το παράδειγμα του Περικλή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η ρητορική ικανότητα ήταν ένα από τα εργαλεία του. Αυτό όμως που επιτρέπει να συζητούμε την περίπτωσή του στο πλαίσιο της ηγεσίας είναι η σύνδεση της πολιτικής δράσης με την πόλη και το συλλογικό συμφέρον — όχι απλώς η ικανότητα να κερδίζει την αποδοχή του ακροατηρίου.
Συμπέρασμα
Η ηγεσία δεν πρέπει να συγχέεται ούτε με τη δημοτικότητα ούτε με την εξουσία ούτε με την ικανότητα πειθούς. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι χαρισματικός ρήτορας χωρίς να είναι ηγέτης. Μπορεί να συγκεντρώνει τεράστια πολιτική δύναμη χωρίς να υπηρετεί το κοινό καλό. Μπορεί ακόμη να κινητοποιεί εκατομμύρια ανθρώπους χρησιμοποιώντας φόβο, προπαγάνδα και χειραγώγηση.
Η ουσιαστική διάκριση βρίσκεται στον σκοπό, στα μέσα και στην ευθύνη.
Ο Περικλής δεν μπορεί να θεωρηθεί ηγέτης απλώς επειδή έπειθε. Η πειθώ τον καθιστούσε ρήτορα. Η ηγετική διάσταση της πολιτικής του, όπως αποτυπώνεται ιδιαίτερα στη θουκυδίδεια παράδοση, βρίσκεται στη σύνδεση της πολιτικής καθοδήγησης με την πόλη και το κοινό συμφέρον.
Αντίστοιχα, η ικανότητα του Hitler να κινητοποιεί πλήθη δεν αρκεί ώστε, στο πλαίσιο μιας κανονιστικής και ηθικής αντίληψης του όρου, να χαρακτηριστεί ηγεσία. Οι ιστορικά τεκμηριωμένοι μηχανισμοί προπαγάνδας, εξαπάτησης, καταστολής και καλλιέργειας μίσους περιγράφονται ακριβέστερα με έννοιες όπως χειραγώγηση, αυταρχική εξουσία και τυραννία.
Τελικά, δεν είναι κάθε άνθρωπος που αποκτά οπαδούς ηγέτης.
Η πειθώ είναι εργαλείο.
Η εξουσία είναι δυνατότητα.
Η ηγεσία όμως είναι ευθύνη.
Ο ηγέτης δεν κρίνεται μόνο από το πόσους ανθρώπους μπορεί να οδηγήσει, αλλά κυρίως από το πού τους οδηγεί, με ποια μέσα και για ποιον σκοπό.
Βιβλιογραφία
Burns, J. M. (1978). Leadership. Harper & Row.
Ciulla, J. B. (1995). Leadership ethics: Mapping the territory. Business Ethics Quarterly, 5(1), 5–28. https://doi.org/10.2307/3857269
Kellerman, B. (2004). Bad leadership: What it is, how it happens, why it matters. Harvard Business School Press.
Palmer, M. (1982). Love of glory and the common good. American Political Science Review, 76(4), 825–836.
Thucydides. (1972). History of the Peloponnesian War (R. Warner, Trans.; M. I. Finley, Ed., Rev. ed.). Penguin Books. (Original work published ca. 5th century BCE)
United States Holocaust Memorial Museum. (n.d.). Deceiving the public. Holocaust Encyclopedia.
United States Holocaust Memorial Museum. (n.d.). Making a leader. Holocaust Encyclopedia.
United States Holocaust Memorial Museum. (n.d.). Nazi propaganda. Holocaust Encyclopedia.
United States Holocaust Memorial Museum. (2025, September 23). Nazi propaganda and censorship. Holocaust Encyclopedia.