Δοκίμασε να πεις δυνατά τρεις μικρές φράσεις: «Έγραφα ένα γράμμα». «Έγραψα ένα γράμμα». «Έχω γράψει ένα γράμμα». Μοιάζουν πολύ μεταξύ τους, έτσι δεν είναι; Και στις τρεις υπάρχει το ίδιο πρόσωπο, σχεδόν η ίδια πράξη και το ίδιο αντικείμενο. Κι όμως, αν τις ακούσεις λίγο πιο προσεκτικά, θα καταλάβεις ότι δεν σου αφηγούνται ακριβώς το ίδιο γεγονός. Η γλώσσα δεν σου λέει μόνο πότε συνέβη κάτι. Σου δείχνει και πώς θέλεις να το κοιτάξεις.
Όταν λες «έγραφα», είναι σαν να ανοίγεις ένα παράθυρο και να αφήνεις τον άλλον να σε δει μέσα στην πράξη. «Έγραφα όταν χτύπησε το τηλέφωνο». Δεν σε ενδιαφέρει ακόμη αν το γράμμα τελείωσε. Βλέπεις τη δράση καθώς εξελίσσεται. Μπορεί ακόμη να δηλώνεις κάτι που επαναλαμβανόταν: «Κάθε βράδυ έγραφα στο ημερολόγιό μου». Στάσου για λίγο εδώ. Αν έλεγες «κάθε βράδυ έγραψα στο ημερολόγιό μου», θα ένιωθες το ίδιο; Μάλλον όχι. Το «έγραφα» δημιουργεί διάρκεια, επανάληψη, έναν ρυθμό που απλώνεται στον χρόνο.
Τώρα πες: «Έγραψα το γράμμα». Ξαφνικά η εικόνα αλλάζει. Δεν παρακολουθείς πια το χέρι που γράφει. Κοιτάζεις την πράξη σαν σύνολο. Άρχισε, πραγματοποιήθηκε, ολοκληρώθηκε. Είναι σαν να βλέπεις μια φωτογραφία αντί για μια σκηνή που εκτυλίσσεται μπροστά σου. Και εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες δυνατότητες της ελληνικής γλώσσας: με την επιλογή του ρηματικού τύπου μπορείς να πλησιάσεις μια πράξη ή να απομακρυνθείς από αυτήν, να τη δεις από μέσα ή να τη δεις ολόκληρη.
Και μετά έρχεται το «έχω γράψει». «Έχω γράψει το γράμμα». Γιατί να μην πεις απλώς «το έγραψα»; Επειδή τώρα δεν σε ενδιαφέρει μόνο ότι η πράξη συνέβη κάποτε στο παρελθόν. Σε ενδιαφέρει ότι το αποτέλεσμά της φτάνει μέχρι το παρόν. Το γράμμα είναι γραμμένο τώρα. Η πράξη έχει αφήσει ένα ίχνος που εξακολουθεί να έχει σημασία. Σκέψου τη διαφορά: «Διάβασα αυτό το βιβλίο όταν ήμουν φοιτητής» και «Έχω διαβάσει αυτό το βιβλίο». Στη δεύτερη περίπτωση, σχεδόν ακούς τον ομιλητή να σου λέει: «Άρα ξέρω για ποιο πράγμα μιλάς».
Εδώ μπορείς να κάνεις ένα μικρό παιχνίδι με τον εαυτό σου. Πάρε το ρήμα «μαθαίνω». Πες: «Μάθαινα ελληνικά». Τι εικόνα δημιουργείται; Μια διαδικασία, ίσως μήνες μαθημάτων, προσπάθεια, επανάληψη. Πες τώρα: «Έμαθα ελληνικά». Νιώθεις πως εμφανίζεται ένα όριο, ένα αποτέλεσμα, μια ολοκλήρωση. Και ύστερα: «Έχω μάθει ελληνικά». Τώρα η γνώση παρουσιάζεται σαν κάτι που απέκτησες και εξακολουθείς να διαθέτεις. Η πράξη πέρασε, αλλά το αποτέλεσμά της βρίσκεται ακόμη μαζί σου.
Αυτό είναι που στη γραμματική συνδέεται με το ποιόν ενέργειας. Ο όρος μπορεί να ακούγεται τεχνικός, αλλά η ιδέα του είναι πολύ ανθρώπινη. Όταν μιλάς, δεν τοποθετείς απλώς τα γεγονότα πάνω σε ένα ημερολόγιο. Επιλέγεις αν θέλεις να παρουσιάσεις μια πράξη ως διάρκεια, ως επανάληψη, ως ολοκληρωμένο γεγονός ή ως γεγονός που εξακολουθεί να έχει συνέπειες. Με άλλα λόγια, κάθε φορά που επιλέγεις έναν ρηματικό τύπο, επιλέγεις και μια οπτική γωνία.
Σκέψου τώρα κάτι ακόμη πιο καθημερινό. Κάποιος σε ρωτά: «Τι έκανες χθες το απόγευμα;» Απαντάς: «Διάβαζα». Δεν λες απαραίτητα ότι τελείωσες κάτι. Απλώς μεταφέρεις τον άλλον μέσα σε εκείνη τη χρονική στιγμή. Αν πεις «διάβασα το βιβλίο», του δίνεις ένα ολοκληρωμένο γεγονός. Αν πεις «έχω διαβάσει το βιβλίο», μετακινείς σχεδόν αμέσως τη συζήτηση από το χθες στο σήμερα: έχεις πλέον αυτή την εμπειρία και μπορείς να μιλήσεις γι’ αυτήν.
Γι’ αυτό η γραμματική δεν είναι μόνο ένας κατάλογος κανόνων που πρέπει να θυμάσαι. Είναι ένας τρόπος να ανακαλύπτεις πόσο λεπτά μπορεί η γλώσσα να οργανώσει την εμπειρία. Το «έγραφα», το «έγραψα» και το «έχω γράψει» δεν αλλάζουν απλώς τον χρόνο του ρήματος. Αλλάζουν την απόσταση από την οποία κοιτάζεις το γεγονός. Σε βάζουν μέσα στην πράξη, σε αφήνουν να τη δεις ολοκληρωμένη ή σε καλούν να παρατηρήσεις το αποτύπωμά της στο παρόν.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα πεις «πήγαινα», «πήγα» ή «έχω πάει», μην προσπεράσεις τόσο γρήγορα την επιλογή σου. Ρώτησε τον εαυτό σου: Τι θέλω πραγματικά να δείξω; Τη διάρκεια; Το γεγονός; Το αποτέλεσμα; Ίσως τότε ανακαλύψεις κάτι που κάνεις καθημερινά χωρίς καν να το συνειδητοποιείς: κάθε φορά που μιλάς, δεν περιγράφεις απλώς τον χρόνο. Επιλέγεις τον τρόπο με τον οποίο θέλεις ο άλλος να δει την ιστορία σου.