Υπάρχουν συζητήσεις που, αν ειπωθούν πρόχειρα, κινδυνεύουν να παρεξηγηθούν. Μία από αυτές είναι η συζήτηση για τον ρόλο της μητέρας στο μεγάλωμα του παιδιού. Γιατί η αναγνώριση της σημασίας της μητέρας δεν πρέπει να συγχέεται με την αντίληψη ότι η γυναίκα πρέπει να περιορίζεται στο σπίτι να εγκαταλείπει τον εαυτό της ή να στερείται την επαγγελματική και κοινωνική της εξέλιξη.
Το ζήτημα δεν είναι να επιστρέψουμε σε στερεότυπα. Το ζήτημα είναι να δούμε με ειλικρίνεια κάτι που η σύγχρονη κοινωνία συχνά θεωρεί αυτονόητο, ενώ δεν είναι: ότι η παρουσία της μητέρας στο μεγάλωμα του παιδιού δεν είναι μια δευτερεύουσα λεπτομέρεια. Είναι βαθιά παιδαγωγική, ψυχική και κοινωνική ανάγκη.
Η μητέρα ως πρώτη σχέση ασφάλειας
Το παιδί δεν μεγαλώνει μόνο με αντικείμενα, παροχές και οργανωμένες δραστηριότητες. Μεγαλώνει μέσα από σχέσεις. Χρειάζεται βλέμμα, άκουσμα, αγκαλιά, ρυθμό, επανάληψη, σταθερότητα. Χρειάζεται κάποιον να είναι εκεί όχι μόνο για να το ταΐσει ή να το ντύσει, αλλά για να το βοηθήσει να καταλάβει τον κόσμο και τον εαυτό του.
Η μητέρα, ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια της ζωής, αποτελεί συχνά το πρώτο πρόσωπο μέσα από το οποίο το παιδί μαθαίνει τι σημαίνει ασφάλεια. Από τη μητέρα το παιδί μαθαίνει ότι υπάρχει κάποιος που ανταποκρίνεται στο κλάμα του, που αναγνωρίζει τις ανάγκες του, που το ηρεμεί όταν φοβάται, που το επαναφέρει όταν χάνει τον έλεγχο, που του δείχνει ότι ο κόσμος δεν είναι μόνο απειλή αλλά και σχέση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πατέρας δεν έχει ουσιαστικό ρόλο. Αντίθετα, η υγιής ανάπτυξη του παιδιού χρειάζεται και τους δύο γονείς, όταν αυτό είναι δυνατόν, ή γενικότερα σταθερά πρόσωπα φροντίδας. Όμως η μητρική παρουσία έχει μια ιδιαίτερη βαρύτητα, ακριβώς επειδή συνδέεται με την πρώτη εμπειρία φροντίδας, τρυφερότητας, συνέχειας και σωματικής-συναισθηματικής εγγύτητας.
Τι σημαίνει η παρουσία της μητέρας για το παιδί
Η μητέρα που είναι ουσιαστικά παρούσα δεν προσφέρει μόνο πρακτική φροντίδα. Προσφέρει εσωτερική οργάνωση. Βοηθά το παιδί να βάλει λέξεις στα συναισθήματά του να καταλάβει τα όριά του να νιώσει ότι αξίζει να μάθει να εμπιστεύεται.
Ένα παιδί που έχει βιώσει σταθερή και τρυφερή παρουσία αποκτά πιο στέρεη βάση για να βγει στον κόσμο. Δεν σημαίνει ότι δεν θα δυσκολευτεί. Δεν σημαίνει ότι δεν θα πονέσει. Σημαίνει όμως ότι μέσα του έχει χτιστεί μια πρώτη εμπειρία: «Δεν είμαι μόνος. Υπάρχει σχέση. Υπάρχει φροντίδα. Μπορώ να ζητήσω βοήθεια. Μπορώ να σταθώ».
Αυτή η εσωτερική ασφάλεια αργότερα μεταφράζεται σε μεγαλύτερη ψυχική αντοχή, καλύτερη κοινωνική προσαρμογή, πιο ώριμες σχέσεις και πιο υγιή αίσθηση του εαυτού.
Τι σημαίνει η μητέρα για την κοινωνία
Η μητρότητα δεν είναι ιδιωτική υπόθεση μόνο της οικογένειας. Είναι κοινωνική λειτουργία. Ο τρόπος με τον οποίο μεγαλώνει ένα παιδί δεν αφορά μόνο το ίδιο το παιδί. Αφορά το σχολείο που θα το υποδεχθεί, την κοινότητα στην οποία θα ενταχθεί, την κοινωνία στην οποία αργότερα θα εργαστεί, θα αγαπήσει, θα δημιουργήσει, θα αποφασίσει, θα συμμετάσχει.
Μια κοινωνία που δεν στηρίζει τη μητέρα ουσιαστικά, στην πραγματικότητα δεν στηρίζει το μέλλον της. Διότι τα παιδιά που μεγαλώνουν χωρίς επαρκή παρουσία, χωρίς συναισθηματικό χρόνο, χωρίς σταθερότητα και χωρίς ουσιαστική καθοδήγηση, δεν χάνουν μόνο κάτι προσωπικό. Μεγαλώνουν μέσα σε έλλειμμα σχέσης. Αυτό το έλλειμμα αργότερα εμφανίζεται ως θυμός, αποξένωση, αδυναμία ορίων, δυσκολία εμπιστοσύνης, κοινωνική σκληρότητα.
Όταν μια κοινωνία παραπονιέται για την κατρακύλα των αξιών της, αλλά ταυτόχρονα δεν επιτρέπει στις μητέρες να είναι ουσιαστικά κοντά στα παιδιά τους, τότε πρέπει να αναρωτηθεί αν πολεμά το πρόβλημα ή αν το παράγει.
Η σύγχρονη μητέρα ανάμεσα στην ανάγκη και την εξάντληση
Σήμερα, πολλές γυναίκες δεν εργάζονται απλώς επειδή θέλουν να έχουν μια καριέρα. Εργάζονται γιατί πρέπει. Εργάζονται πολλές ώρες για να καλύψουν τα απαραίτητα, για να προσφέρουν στο παιδί τους ασφάλεια, στέγη, τροφή, εκπαίδευση, δραστηριότητες, ευκαιρίες. Προσπαθούν να μη στερήσουν από το παιδί τους όσα χρειάζεται για να ανταποκριθεί αργότερα σε μια όλο και πιο απαιτητική κοινωνία.
Όμως εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση της εποχής μας: η μητέρα εργάζεται περισσότερο για να στηρίξει το παιδί της, αλλά ακριβώς επειδή εργάζεται τόσο πολύ, στερείται τον χρόνο να είναι κοντά του. Θέλει να προσφέρει, αλλά τεμαχίζεται. Θέλει να μεγαλώσει το παιδί της με παρουσία, αλλά η καθημερινότητα την εξαντλεί. Θέλει να είναι καλή επαγγελματίας, καλή μητέρα, καλή σύντροφος, καλή κόρη, καλή πολίτης και στο τέλος καλείται να γίνει δεκαπέντε χιλιάδες κομμάτια.
Αυτό δεν είναι ατομική αποτυχία της γυναίκας. Είναι κοινωνική αποτυχία.
Όταν τα παλιά «φιλικά» επαγγέλματα δεν είναι πια φιλικά
Παραδοσιακά, υπήρχαν επαγγέλματα που θεωρούνταν πιο συμβατά με τον μητρικό ρόλο. Ένα από αυτά ήταν το επάγγελμα της εκπαιδευτικού. Η διδασκαλία θεωρούνταν κάποτε ένα επάγγελμα με ρυθμό πιο κοντά στην οικογενειακή ζωή, με ωράριο που επέτρεπε στη γυναίκα να είναι παρούσα και στα παιδιά των άλλων και στα δικά της.
Σήμερα όμως αυτό το προνόμιο έχει σε μεγάλο βαθμό χαθεί. Η εκπαιδευτικός δεν είναι μόνο η γυναίκα που μπαίνει στην τάξη και διδάσκει. Είναι συχνά εργαζόμενη που μετακινείται, που καλείται να ανταποκριθεί σε γραφειοκρατικές απαιτήσεις, σε διοικητικές πιέσεις, σε δύσκολες συμπεριφορές, σε συγκρούσεις με γονείς, σε μη σταθερά ωράρια — γιατί παλαιότερα δεν υπήρχε το ολοήμερο —, σε ψηφιακές πλατφόρμες, σε επιμορφώσεις και σε εξωδιδακτικές υποχρεώσεις.
Το επάγγελμα που κάποτε φαινόταν φιλικό προς τη μητρότητα, σήμερα έχει γίνει συχνά ένα πεδίο έντονης ψυχικής και σωματικής καταπόνησης. Αυτό δείχνει κάτι ευρύτερο: η σύγχρονη αγορά εργασίας δεν είναι οργανωμένη με κέντρο τον άνθρωπο, την οικογένεια και το παιδί. Είναι οργανωμένη με κέντρο την παραγωγικότητα, την απόδοση και την αντοχή μέχρι εξάντλησης.
Η τηλεργασία ως σύγχρονο αντίβαρο
Αν θέλουμε να μιλήσουμε σοβαρά για το μέλλον, δεν αρκεί να επαναλαμβάνουμε ότι η μητέρα είναι σημαντική. Πρέπει να δημιουργήσουμε συνθήκες ώστε να μπορεί πράγματι να είναι παρούσα. Μία από τις πιο ουσιαστικές δυνατότητες των επόμενων χρόνων είναι η τηλεργασία, ιδιαίτερα η εργασία από το σπίτι.
Η εργασία από το σπίτι μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό αντίβαρο στην κοινωνική φθορά που βλέπουμε γύρω μας. Όχι γιατί λύνει όλα τα προβλήματα. Αλλά γιατί δίνει στη γυναίκα τη δυνατότητα να συνδυάσει δύο κρίσιμες ανάγκες: την επαγγελματική της εξέλιξη και τη μητρική της παρουσία.
Μια μητέρα που εργάζεται από το σπίτι δεν παύει να εργάζεται. Δεν γίνεται «λιγότερο επαγγελματίας». Αντίθετα, μπορεί να γίνει πιο αποτελεσματική και παραγωγική, γιατί εξοικονομεί χρόνο από μετακινήσεις, έχει μεγαλύτερη ευελιξία, μπορεί να οργανώσει καλύτερα την ημέρα της και να βρίσκεται πιο κοντά στο παιδί της σε κρίσιμες στιγμές.
Μπορεί να είναι εκεί όταν το παιδί επιστρέφει από το σχολείο ή να πεταχτεί να το πάρει από το σχολείο. Μπορεί να ακούσει μια αγωνία του. Μπορεί να επιβλέψει χωρίς να καταπιέσει. Μπορεί να προσφέρει παρουσία χωρίς να εγκαταλείψει την εργασία της. Μπορεί να χτίσει καριέρα χωρίς να πληρώνει το τίμημα της μόνιμης ενοχής.
Δεν χρειαζόμαστε μητέρες θυσιασμένες, αλλά μητέρες στηριγμένες
Το ζητούμενο δεν είναι να φορτώσουμε ξανά στη γυναίκα όλο το βάρος της κοινωνικής σωτηρίας. Η μητέρα δεν πρέπει να γίνει η αθόρυβη ηρωίδα που τα αντέχει όλα, τα προλαβαίνει όλα και δεν ζητά τίποτα. Αυτό το μοντέλο έχει ήδη τραυματίσει πολλές γενιές γυναικών.
Το ζητούμενο είναι να αναγνωρίσουμε ότι η μητρότητα χρειάζεται στήριξη. Χρειάζεται χρόνο. Χρειάζεται ευέλικτες μορφές εργασίας. Χρειάζεται κοινωνική αναγνώριση. Χρειάζεται πολιτικές που δεν αντιμετωπίζουν τη γυναίκα σαν εργαζόμενη χωρίς οικογένεια ούτε σαν μητέρα χωρίς προσωπική διαδρομή.
Η γυναίκα δεν πρέπει να διαλέγει ανάμεσα στο παιδί και στην καριέρα. Δεν πρέπει να τιμωρείται επειδή έγινε μητέρα. Δεν πρέπει να εξαντλείται για να αποδείξει ότι αξίζει επαγγελματικά. Δεν πρέπει να νιώθει ενοχή επειδή χρειάζεται να εργαστεί.
Μια κοινωνία που θέλει μέλλον πρέπει να ξαναδεί τη μητέρα
Η μητέρα δεν είναι απλώς ένα πρόσωπο μέσα στο σπίτι. Είναι φορέας σχέσης, συνέχειας, φροντίδας και πολιτισμού. Από τη μητέρα περνούν λέξεις, αξίες, τρόποι, όρια, συναισθηματικά πρότυπα. Από τη μητέρα το παιδί μαθαίνει πολλές φορές την πρώτη του γλώσσα αγάπης, ευθύνης και εμπιστοσύνης.
Αν θέλουμε παιδιά πιο σταθερά, πιο ώριμα, πιο ανθεκτικά και πιο ανθρώπινα, πρέπει να δώσουμε στις μητέρες τη δυνατότητα να είναι παρούσες. Όχι κλεισμένες. Όχι περιορισμένες. Όχι υποταγμένες σε έναν παλιό ρόλο. Αλλά παρούσες, ελεύθερες, δημιουργικές, εργαζόμενες, εξελισσόμενες και ταυτόχρονα κοντά στα παιδιά τους.
Η κοινωνία δεν θα σωθεί ζητώντας από τις γυναίκες να θυσιαστούν. Θα σωθεί όταν καταλάβει ότι η μητρότητα δεν είναι εμπόδιο στην πρόοδο. Είναι ένας από τους βαθύτερους όρους της.