Έργο αναφοράς:
1. Μπες σιγά σιγά στη σκηνή
Στάσου για λίγο μπροστά στην ιστορία.
Δεν βρίσκεσαι απλώς μπροστά σε έναν πίνακα.
Βρίσκεσαι μπροστά σε μια στιγμή όπου ο άνθρωπος καλείται να αποφασίσει ποιος είναι.
Ο Ναπολέων Σουκατζίδης βρίσκεται στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου.
Το όνομά του ακούγεται ανάμεσα στα ονόματα των διακοσίων που οδηγούνται στην εκτέλεση.
Και τότε συμβαίνει κάτι απρόσμενο:
του δίνεται η δυνατότητα να σωθεί.
Όμως η σωτηρία του έχει τίμημα.
Αν εξαιρεθεί εκείνος, κάποιος άλλος θα πάρει τη θέση του.
Σκέψου για λίγο αυτή τη στιγμή.
Δεν υπάρχει άνετος χρόνος.
Δεν υπάρχει απόσταση ασφαλείας.
Δεν υπάρχει θεωρητική συζήτηση.
Υπάρχει μόνο μια απόφαση.
2. Διάβασε την αφήγηση σαν να ακούς μια φωνή από το παρελθόν
Διάβασε προσεκτικά το απόσπασμα του Δημήτρη Ψαθά.
Μην το διαβάσεις βιαστικά.
Άφησε τις εικόνες να σχηματιστούν μέσα σου:
τον στρατοπεδάρχη,
τα ονόματα,
τους διακόσιους,
τον Ναπολέοντα,
τον χορό,
το τραγούδι,
την αυγή,
τον Υμηττό,
τη στιγμή πριν από το τέλος.
Καθώς διαβάζεις, κράτησε σημειώσεις σε τρεις μικρές φράσεις:
Μια φράση που σε συγκλόνισε:
....................................................................................................
Μια εικόνα που σου έμεινε:
....................................................................................................
Ένα συναίσθημα που ένιωσες:
....................................................................................................
3. Παρατήρησε τον πίνακα
Δες και παρατήρησε τον πίνακα του Βάλια Σεμερτζίδη.
Μην ψάξεις αμέσως «τι σημαίνει».
Πρώτα κοίτα.
Πού βρίσκεται το βλέμμα σου πρώτα;
Στα σώματα;
Στην κίνηση;
Στα πρόσωπα;
Στο πλήθος;
Στον χώρο;
Στην ένταση;
Προσπάθησε να απαντήσεις:
Τι φαίνεται να κάνουν οι άνθρωποι στον πίνακα;
....................................................................................................
Σου δίνουν την αίσθηση ήττας ή αξιοπρέπειας; Γιατί;
....................................................................................................
Πώς αποδίδεται ο χορός; Ως χαρά, ως αποχαιρετισμός, ως αντίσταση ή ως κάτι άλλο;
....................................................................................................
Ποια λέξη θα έδινες στον πίνακα, αν έπρεπε να τον περιγράψεις με μία μόνο λέξη;
....................................................................................................
4. Το ηθικό δίλημμα
Τώρα φτάνεις στον πυρήνα της δραστηριότητας.
Ο Ναπολέων Σουκατζίδης μπορούσε να σωθεί.
Αλλά η σωτηρία του θα σήμαινε ότι κάποιος άλλος θα εκτελούνταν στη θέση του.
Το δίλημμα δεν είναι απλό.
Δεν είναι:
«Θέλω να ζήσω ή θέλω να πεθάνω;»
Είναι κάτι βαθύτερο:
Μπορώ να δεχτώ να σωθώ, αν η σωτηρία μου απαιτεί να χαθεί ένας άλλος άνθρωπος στη θέση μου;
Στάσου εδώ.
Μην απαντήσεις αμέσως.
Σκέψου τις δύο πλευρές.
5. Η πρώτη φωνή: «Έχεις δικαίωμα να ζήσεις»
Υπάρχει μια φωνή που θα μπορούσε να πει:
«Ο άνθρωπος έχει δικαίωμα στη ζωή.
Αν του δίνεται μια ευκαιρία να σωθεί, μπορεί να την πάρει.
Δεν είναι εκείνος υπεύθυνος για την απόφαση του στρατοπεδάρχη.
Δεν διάλεξε εκείνος να εκτελεστεί κάποιος άλλος.
Η ευθύνη ανήκει στον θύτη.»
Αυτή η φωνή μιλά για το ένστικτο της επιβίωσης.
Μιλά για την ανθρώπινη ανάγκη να κρατηθείς στη ζωή.
Μιλά για το δικαίωμα του ανθρώπου να μη ζητήσει τον θάνατό του.
Γράψε τώρα αυτή τη θέση με δικά σου λόγια:
Γιατί θα μπορούσε κάποιος να θεωρήσει δικαιολογημένο να δεχτεί τη σωτηρία του;
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
6. Η δεύτερη φωνή: «Δεν μπορώ να σωθώ εις βάρος άλλου»
Υπάρχει όμως και μια άλλη φωνή.
Η φωνή που λέει:
«Αν σωθώ και κάποιος άλλος πεθάνει στη θέση μου, τότε η σωτηρία μου δεν είναι αθώα.
Δεν μου ανήκει μια ζωή που αγοράστηκε με τη ζωή κάποιου άλλου.
Δεν μπορώ να δεχτώ να ζήσω, αν αυτό σημαίνει ότι μεταφέρω τον θάνατο σε άλλον άνθρωπο.»
Αυτή η φωνή μιλά για ευθύνη.
Μιλά για αλληλεγγύη.
Μιλά για τιμή.
Μιλά για το όριο που βάζει ο άνθρωπος απέναντι στην αδικία.
Γράψε τώρα και αυτή τη θέση:
Γιατί θα μπορούσε κάποιος να αρνηθεί τη σωτηρία του σε μια τέτοια συνθήκη;
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
7. Η δική σου στάση
Τώρα δεν χρειάζεται να απαντήσεις σαν ιστορικός.
Ούτε σαν δικαστής.
Ούτε σαν κάποιος που ξέρει εύκολα τι θα έκανε.
Απάντησε σαν άνθρωπος που προσπαθεί να καταλάβει.
Τι πιστεύεις ότι κάνει την απόφαση του Ναπολέοντα Σουκατζίδη τόσο δυνατή;
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
Πιστεύεις ότι η ηθική αξία μιας πράξης εξαρτάται από το αποτέλεσμα ή από την πρόθεση;
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
Μπορεί ένας άνθρωπος να νικήσει, ακόμη κι όταν χάνει τη ζωή του;
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
Τι σημαίνει για εσένα η φράση: «Είμ’ Έλληνας!» μέσα σε αυτή τη σκηνή;
Δεν χρειάζεται να τη δεις μόνο εθνικά. Μπορείς να τη σκεφτείς ως δήλωση ταυτότητας, ευθύνης, αξιοπρέπειας ή ηθικής στάσης.
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
8. Απόφαση μέσα στη σιωπή
Φαντάσου τώρα ότι η σκηνή παγώνει.
Ο στρατοπεδάρχης περιμένει.
Οι διακόσιοι στέκονται.
Ο Ναπολέων πρέπει να απαντήσει.
Γράψε έναν μικρό εσωτερικό μονόλογο, σαν να ακούς τη σκέψη του εκείνη τη στιγμή.
Μπορείς να ξεκινήσεις έτσι:
«Αν πω ναι, θα ζήσω. Αλλά…»
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
Ή μπορείς να ξεκινήσεις αλλιώς:
«Δεν φοβάμαι μόνο τον θάνατο. Φοβάμαι…»
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
....................................................................................................
9. Ο χορός ως πράξη αντίστασης
Στην αφήγηση του Ψαθά, οι διακόσιοι δεν οδηγούνται απλώς στην εκτέλεση.
Χορεύουν.
Τραγουδούν.
Αποχαιρετούν.
Αυτός ο χορός δεν είναι διασκέδαση.
Είναι μια τελευταία μορφή ελευθερίας.
Όταν όλα έχουν αφαιρεθεί από τον άνθρωπο, μπορεί ακόμη να κρατήσει κάτι:
τη στάση του,
τη φωνή του,
το βλέμμα του,
τον τρόπο με τον οποίο αποχαιρετά τη ζωή.
Σκέψου:
Γιατί πιστεύεις ότι χορεύουν και ποιους σου θυμίζουν;
....................................................................................................
Τι δηλώνει ο χορός απέναντι στον θύτη;
....................................................................................................
Μπορεί η τέχνη, το τραγούδι ή ο χορός να γίνουν μορφή αντίστασης;
....................................................................................................
10. Δημιούργησε τη δική σου σκηνή
Τώρα θα περάσεις από τη σκέψη στην εικόνα.
Δεν χρειάζεται να «αντιγράψεις» τον πίνακα.
Δεν χρειάζεται να είσαι ζωγράφος.
Χρειάζεται μόνο να διαλέξεις τι θέλεις να φωτίσεις.
Θέλεις να δείξεις τον Ναπολέοντα τη στιγμή της άρνησης;
Τους διακόσιους την ώρα του χορού;
Τον στρατοπεδάρχη που σαστίζει;
Την αυγή;
Τον Υμηττό;
Το φορτηγό;
Τα πρόσωπα;
Τα χέρια;
Τον κύκλο του χορού;
Διάλεξε μία σκηνή και δώσε της τίτλο.
Τίτλος της δικής μου σκηνής:
....................................................................................................
11. Τρεις εικαστικές διαδρομές που μπορείς να δοκιμάσεις
Α. Σκιά και φως με κάρβουνο ή μολύβι
Αν θέλεις να δώσεις ένταση, χρησιμοποίησε μολύβι ή κάρβουνο.
Δούλεψε κυρίως με σκιές.
Μην προσπαθήσεις να κάνεις πολλές λεπτομέρειες.
Δείξε τη στιγμή μέσα από αντιθέσεις:
φως και σκοτάδι,
σώματα και κενό,
πρόσωπα και σκιές,
ζωή και θάνατο.
Μπορείς να αφήσεις τον Ναπολέοντα λίγο πιο φωτισμένο από τους άλλους, όχι επειδή είναι «ανώτερος», αλλά επειδή εκείνη τη στιγμή σηκώνει πάνω του το βάρος της απόφασης.
Δοκίμασε:
Να σχεδιάσεις έναν κύκλο ανθρώπων που χορεύουν, ενώ γύρω τους ο χώρος παραμένει σκοτεινός.
Β. Εξπρεσιονιστική σκηνή με έντονα χρώματα
Αν θέλεις να δείξεις το συναίσθημα και όχι τη ρεαλιστική εικόνα, χρησιμοποίησε έντονα χρώματα.
Δεν χρειάζεται ο ουρανός να είναι πραγματικά μπλε.
Δεν χρειάζεται τα πρόσωπα να έχουν φυσικά χρώματα.
Μπορείς να χρησιμοποιήσεις κόκκινο για την ένταση, μαύρο για την απειλή, χρυσό για την αυγή, γκρι για το στρατόπεδο.
Σε αυτή την τεχνική, το χρώμα δεν περιγράφει απλώς.
Μιλά.
Δοκίμασε:
Να φτιάξεις την αυγή με χρυσές και κόκκινες πινελιές, ενώ οι μορφές των διακοσίων κινούνται σαν κύμα.
Γ. Συμβολική σύνθεση με κολάζ
Αν θέλεις να δουλέψεις πιο αφαιρετικά, μπορείς να φτιάξεις κολάζ.
Χρησιμοποίησε κομμάτια χαρτιού, λέξεις, αποσπάσματα, χρώματα, σχήματα.
Μπορείς να βάλεις:
έναν κύκλο για τον χορό,
μια γραμμή για την πορεία προς την εκτέλεση,
ένα κομμένο χαρτί για τη διακοπή της ζωής,
μια λέξη στο κέντρο: «ευθύνη», «αξιοπρέπεια», «όχι», «Ελλάδα», «άνθρωπος».
Δεν χρειάζεται να δείξεις πρόσωπα.
Μπορείς να δείξεις την ιδέα.
Δοκίμασε:
Να βάλεις στο κέντρο τη λέξη «Όχι» και γύρω της μορφές, σκιές ή αποσπάσματα που δείχνουν το βάρος αυτής της άρνησης.
12. Μικρό κείμενο καλλιτέχνη
Αφού ολοκληρώσεις τη σκηνή σου, γράψε ένα μικρό κείμενο που να τη συνοδεύει.
Μπορείς να απαντήσεις:
Τι δείχνει η εικόνα μου;
....................................................................................................
Ποια στιγμή διάλεξα και γιατί;
....................................................................................................
Ποιο συναίσθημα ήθελα να μεταφέρω;
....................................................................................................
Ποιο είναι το ηθικό μήνυμα της σκηνής μου;
....................................................................................................
13. Κλείσιμο της διαδρομής
Πριν φύγεις από αυτή τη δραστηριότητα, γύρισε για λίγο στην αρχική ερώτηση:
Μπροστά στον θάνατο, τι σημαίνει να μένεις άνθρωπος;
Δεν χρειάζεται να δώσεις τέλεια απάντηση.
Μπορείς να δώσεις αληθινή απάντηση.
Γράψε μία φράση που θα ήθελες να κρατήσεις από αυτή τη διαδρομή.
Η φράση που κρατώ:
....................................................................................................
Τελική σκέψη
Ο Ναπολέων Σουκατζίδης δεν έμεινε στην ιστορία επειδή απλώς πέθανε.
Έμεινε στην ιστορία επειδή, τη στιγμή που μπορούσε να σωθεί μόνος του, αρνήθηκε να γίνει η σωτηρία του αιτία θανάτου κάποιου άλλου.
Και οι διακόσιοι δεν πέρασαν στη μνήμη μόνο ως θύματα.
Πέρασαν ως άνθρωποι που, ακόμη και μπροστά στα πολυβόλα, μπόρεσαν να χορέψουν.
Ίσως τελικά ο χορός εκείνος να μην ήταν αποχαιρετισμός.
Ίσως να ήταν η τελευταία τους δήλωση:
Μπορείτε να πάρετε τη ζωή μας.
Όχι όμως την αξιοπρέπειά μας.