Όταν οι αριθμοί δεν μετρούν μόνο… αλλά εξηγούν
Στη γλώσσα οι αριθμοί δεν χρησιμοποιούνται μόνο για να μετράμε.
Συχνά μας βοηθούν να καταλάβουμε πόσο έντονη είναι μια ιδιότητα, πόσες σειρές έχει κάτι ή ποια θέση κατέχει σε μια σειρά.
Ας το δούμε μέσα από παραδείγματα.
1. Όταν ο αριθμός δυναμώνει το νόημα
Η Πεντάμορφη και το Τέρας
Στη λέξη πεντάμορφη βλέπουμε τον αριθμό πέντε μαζί με το επίθετο όμορφη.
Δεν σημαίνει φυσικά ότι η ηρωίδα είναι πέντε φορές όμορφη.
Εδώ ο αριθμός δεν χρησιμοποιείται για να μετρήσει.
Έχει ενσωματωθεί στη λέξη και λειτουργεί ενισχυτικά, για να δηλώσει τον απόλυτο βαθμό της ιδιότητας.
Η λέξη πεντάμορφη σημαίνει:
πάρα πολύ όμορφη / εξαιρετικά όμορφη.
Με τον ίδιο τρόπο χρησιμοποιούνται και άλλες λέξεις όπως:
• τρισάθλιος
• τετραπέρατος
Σε αυτές τις περιπτώσεις ο αριθμός δεν λειτουργεί πια ως αριθμός.
Έχει ενσωματωθεί στη λέξη και χρησιμοποιείται για να δυναμώσει το νόημα του επιθέτου, δηλαδή για να δηλώσει τον απόλυτο (υπερθετικό) βαθμό της ιδιότητας.
2. Όταν ο αριθμός λειτουργεί πραγματικά ως αριθμός
2.α Όταν ο αριθμός φανερώνει πλήθος από πρόσωπα, ζώα ή πράγματα
Η τριήρης διαφέρει από τη διήρη ως προς τους στοίχους (σειρές) των κωπηλατών.
• Η τριήρης έχει τρεις στοίχους κωπηλατών.
• Η διήρης έχει δύο.
Εδώ ο αριθμός λειτουργεί πραγματικά ως αριθμός.
Δηλώνει πόσοι είναι οι στοίχοι των κωπηλατών, δηλαδή πόσες σειρές υπάρχουν στο πλοίο.
Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να καταλάβουμε σε ποιο είδος πλοίου ανήκει.
👉 Για να καταλάβεις καλύτερα τη διαφορά ανάμεσα στην τριήρη και τη διήρη, παρατήρησε τη σχετική εικόνα που ακολουθεί.
Οι αριθμοί που φανερώνουν πλήθος από πρόσωπα, ζώα ή πράγματα λέγονται: απόλυτα αριθμητικά.
Παραδείγματα:
• δύο παιδιά
• τρία βιβλία
• πέντε άλογα
Σε αυτές τις περιπτώσεις ο αριθμός μετρά κανονικά και δηλώνει πόσα είναι τα πρόσωπα, τα ζώα ή τα πράγματα.
Μερικές ορθογραφικές παρατηρήσεις πριν προχωρήσουμε…
Στο προηγούμενο παράδειγμα με την τριήρη και τη διήρη είδαμε ότι οι αριθμοί μπορούν να λειτουργούν κανονικά ως αριθμοί και να δείχνουν πλήθος.
Ας σταθούμε όμως λίγο σε μερικές ορθογραφικές λεπτομέρειες που συχνά δημιουργούν απορίες.
Το 1 – ένας αριθμός με τρία γένη
Ο αριθμός 1 έχει τρία γένη:
• ένας άνθρωπος
• μία γυναίκα
• ένα παιδί
Ο αριθμός αυτός δεν έχει πληθυντικό.
Αν το ένα το κόψουμε στη μέση, τότε έχουμε το μισό.
Παραδείγματα:
• ο μισός χυλός
• η μισή μερίδα
• το μισό πορτοκάλι
Το επίθετο μισός πολλές φορές ενώνεται με άλλους αριθμούς.
Όταν ο αριθμός τελειώνει σε φωνήεν, ενώνεται απευθείας:
• Τεσσεράμισι κούπες αλεύρι θέλει το γλυκό.
Όταν όμως ο αριθμός τελειώνει σε σύμφωνο, μπαίνει μπροστά το ή και γίνεται ήμισι:
• Τρεισήμισι ώρες καθυστερήσαμε στον γιατρό.
Οι αριθμοί που δεν αλλάζουν μορφή
Οι αριθμοί 2 (δύο) και από το 5 (πέντε) μέχρι το 100 (εκατό) έχουν έναν μόνο τύπο σε όλα τα γένη και σε όλες τις πτώσεις.
Έτσι θα πούμε:
• πέντε άντρες
• πέντε γυναίκες
• πέντε παιδιά
Και φυσικά, από το δύο και πάνω δεν έχουμε ενικό αριθμό.
Γιατί γράφουμε «δι» με ι αλλά «δύο» με υ;
Πολλοί αναρωτιούνται γιατί η λέξη διήρης γράφεται με ι, ενώ το δύο γράφεται με υ.
Η απάντηση βρίσκεται στην αρχαία ελληνική γλώσσα.
Στην αρχαία ελληνική ο αριθμός δύο είχε διάφορες μορφές όταν γινόταν πρώτο συνθετικό σε μια λέξη.
Μία από αυτές ήταν το δι-.
Το ίδιο συμβαίνει και σε λέξεις όπως:
• δίγλωσσος
• διώροφος
• δίχρωμος
Και το «τρι»;
Το τρι- δηλώνει την έννοια του αριθμού τρία.
Γι’ αυτό εμφανίζεται σε λέξεις όπως:
• τρίγωνο
• τριπλός
• τριήρης
Το τρία είναι αριθμός με τρία γένη:
• τρεις (αρσενικό – θηλυκό)
• τρία (ουδέτερο)
Παράδειγμα:
Τρεις βάτραχοι και τρεις βατραχίνες κοιμούνται πάνω σε τρία νούφαρα.
Και το 4;
Όπως και το τρία, έτσι και το τέσσερα έχει τρία γένη:
• τέσσερις (αρσενικό – θηλυκό)
• τέσσερα (ουδέτερο)
Παραδείγματα:
• Η ομάδα μου θέλω να βάλει τέσσερα γκολ.
• Σχολάω από τη δουλειά στις τέσσερις η ώρα.
• Στο σπίτι μου έχω τέσσερις καναπέδες.
Οι μεγάλοι αριθμοί
Οι αριθμοί από το 200 (διακόσια) και πάνω έχουν τρία γένη και κλίνονται μόνο στον πληθυντικό, όπως το επίθετο πλούσιος.
Παραδείγματα:
• διακόσιοι στρατιώτες
• χίλιες βραδιές θα μ’ αρνηθείς, που λέει και η Τζένη Βάνου
• χίλια γραμμάρια έχει το κιλό
Το πιο σημαντικό
Κρατήστε αυτόν τον κανόνα γιατί βοηθά πολύ στην ορθογραφία.
Οι αριθμοί:
από το 1 έως το 19
γράφονται με μία λέξη
παραδείγματα:
• δεκατρία
• δεκαπέντε
• δεκαεννέα
Οι αριθμοί:
από το 21 (είκοσι ένα) και πάνω
γράφονται με δύο λέξεις.
Παραδείγματα:
• τριάντα πέντε
• εξήντα δύο
• ενενήντα εννιά
Και κάτι ακόμη…
Κάτι ιδιαίτερο συμβαίνει και με τους αριθμούς:
• εννέα / εννιά
• ενενήντα
• εννιακόσια και τα παράγωγά του
Αλλά… αυτό θα το αφήσουμε για το επόμενο μέρος.
Γιατί εκεί θα μιλήσουμε για ένα άλλο πολύ ενδιαφέρον θέμα.
Τα τακτικά αριθμητικά.
Ναι… τα τακτικά αριθμητικά.
Ποια είπαμε ότι θα δούμε την άλλη φορά;
Τα τακτικά… τα… τα τα τα τα τακτικά…
Όχι τα άτακτα.
Τα τακτικά.
Παιχνίδια με αριθμούς
Δοκίμασε τα παρακάτω παιχνίδια με έναν φίλο, έναν συμμαθητή ή με τους γονείς σου.
1️⃣ Παιχνίδι: Ο αριθμός κρύβεται στη λέξη
Ο ένας παίκτης λέει μια λέξη. Ο άλλος πρέπει να βρει ποιος αριθμός κρύβεται μέσα της.
Παράδειγμα:
πεντάμορφη → πέντε
τρισάθλιος → τρία
τετραπέρατος → τέσσερα
Μπορείς να δοκιμάσεις και άλλες λέξεις όπως:
• τρίγωνο
• διπλός
• τετράγωνο
Όποιος βρίσκει τον αριθμό παίρνει έναν βαθμό.
2️⃣ Παιχνίδι: Πες το σωστά
Ένας παίκτης λέει έναν αριθμό και ο άλλος πρέπει να τον χρησιμοποιήσει σε μια σωστή πρόταση.
Παράδειγμα:
Αριθμός: πέντε
Ο άλλος λέει:
Πέντε παιδιά παίζουν στην αυλή.
Ή:
Η ομάδα μου έβαλε πέντε γκολ.
Αν η πρόταση είναι σωστή, παίρνει έναν βαθμό.
3️⃣ Παιχνίδι: ήμισι ή …μισι;
Ο ένας παίκτης λέει μια φράση και ο άλλος πρέπει να βρει ποια μορφή είναι σωστή.
Παράδειγμα:
❓ τεσσερήμισι ή τεσσεράμισι ποτήρια νερό;
✔ τεσσεράμισι ποτήρια νερό
❓ τρισάμισι ή τρεισήμισι ώρες;
✔ τρεισήμισι ώρες
4️⃣ Παιχνίδι: Βρες το γένος
Ο ένας παίκτης λέει έναν αριθμό και ένα ουσιαστικό.
Ο άλλος πρέπει να βρει τη σωστή μορφή του αριθμού.
Παράδειγμα:
βάτραχοι → τρεις βάτραχοι
βατραχίνες → τρεις βατραχίνες
νούφαρα → τρία νούφαρα
5️⃣ Παιχνίδι: Γράψε τον αριθμό
Ο ένας παίκτης λέει έναν αριθμό.
Ο άλλος πρέπει να τον γράψει σωστά.
Παράδειγμα:
27 → είκοσι επτά
16 → δεκαέξι
35 → τριάντα πέντε
Όποιος συγκεντρώσει τους περισσότερους βαθμούς είναι ο πρωταθλητής των αριθμών!