Όταν η αξία γίνεται διαγωνισμός: τι δεν μάθαμε για την τέχνη, την παιδεία και τις ανθρώπινες σχέσεις

 Στον χώρο της τέχνης υπάρχει μια θεμελιώδης αρχή, η οποία όμως σπάνια μεταφέρεται ουσιαστικά στην εκπαίδευση και, κατ’ επέκταση, στη ζωή: δεν υπάρχει υψηλή και χαμηλή τέχνη, ούτε σημαντικός και ασήμαντος καλλιτέχνης. Υπάρχουν έργα που αφηγούνται, που ενσωματώνουν κοσμοθεωρία, αξιακό σύστημα και τρόπο θέασης του κόσμου. Από τη στιγμή που ένα έργο εκφράζει νόημα, έχει αξία (Dewey, 1934· Danto, 1981).

Η βράβευση στην τέχνη δεν αποτελεί μέτρο εγγενούς αξίας. Αποτελεί πράξη αναγνώρισης εντός συγκεκριμένων κριτηρίων, από συγκεκριμένους θεσμούς και πρόσωπα, σε ορισμένο ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Γι’ αυτό και το ίδιο έργο μπορεί να βραβευθεί σε έναν διαγωνισμό και να αγνοηθεί σε έναν άλλον, χωρίς αυτό να αναιρεί την αξία ή τη σημασία του (Bourdieu, 1993). Η αναγνώριση αποτυπώνει σύμπτωση οπτικών, όχι καθολική αλήθεια.

Ωστόσο, όταν αυτό το μάθημα δεν μεταδίδεται παιδαγωγικά, η λογική της αξιολόγησης μετατρέπεται σε λογική ιεράρχησης της ύπαρξης. Η αξία παύει να νοείται ως εσωτερικό χαρακτηριστικό και μετατρέπεται σε αποτέλεσμα σύγκρισης. Έτσι, η τέχνη παρερμηνεύεται ως ανταγωνισμός και η ζωή ως διαρκής διαγωνισμός.

Παιδαγωγική διάσταση: όταν η εκπαίδευση διδάσκει σύγκριση αντί για νόημα

Η εκπαίδευση, ιδίως όταν δομείται αποκλειστικά γύρω από βαθμούς, διακρίσεις και επιδόσεις, συχνά αποτυγχάνει να διδάξει ότι η αξία δεν είναι συγκριτική. Αντί να καλλιεργεί την κατανόηση της διαφορετικότητας των εκφράσεων και των τρόπων σκέψης, ενισχύει ένα μοντέλο όπου κάποιοι «αξίζουν περισσότερο» και κάποιοι «λιγότερο». Η παιδαγωγική έρευνα έχει δείξει ότι τέτοια μοντέλα ενισχύουν την εξωτερική παρακίνηση και την ανασφάλεια, εις βάρος της ουσιαστικής μάθησης και της αυτοεκτίμησης (Freire, 1970· Noddings, 2013).

Στο πλαίσιο αυτό, η τέχνη θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κατεξοχήν παιδαγωγικό αντίβαρο. Η αισθητική αγωγή, όταν δεν εγκλωβίζεται σε αξιολογικές ιεραρχήσεις, διδάσκει ότι πολλαπλές φωνές μπορούν να συνυπάρχουν χωρίς να ακυρώνει η μία την άλλη. Ότι η αξία δεν προκύπτει από τη νίκη, αλλά από τη σημασία και το νόημα της έκφρασης (Eisner, 2002).

Όταν όμως το εκπαιδευτικό σύστημα αποτυγχάνει να μεταδώσει αυτή την αρχή, οι συνέπειες μεταφέρονται στις ανθρώπινες σχέσεις. Η αναγνώριση συγχέεται με την αποδοχή, η επιλογή με την αξία και ο άλλος μετατρέπεται σε δυνητικό αντίπαλο. Έτσι γεννιέται η ανασφάλεια που βλέπει παντού απειλές και η ανάγκη ελέγχου που συγχέεται με την αγάπη.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι η ανάγκη για αναγνώριση, αλλά η απουσία παιδείας γύρω από το νόημα της αξίας. Όποιος δεν έμαθε ότι μπορεί να έχει αξία ακόμη κι όταν δεν βραβεύεται, ακόμη κι όταν δεν επιλέγεται, δυσκολεύεται να αντέξει την ελευθερία του άλλου.

Ίσως τελικά η τέχνη να μας προσφέρει ένα από τα πιο ουσιαστικά παιδαγωγικά μαθήματα:
η αξία δεν μετριέται, δεν συγκρίνεται και δεν ιεραρχείται· αναγνωρίζεται. Και υπάρχει ακόμη κι όταν δεν αναγνωρίζεται.

Βιβλιογραφία 

Bourdieu, P. (1993). The field of cultural production. Columbia University Press.

Danto, A. C. (1981). The transfiguration of the commonplace. Harvard University Press.

Dewey, J. (1934). Art as experience. Perigee Books.

Eisner, E. W. (2002). The arts and the creation of mind. Yale University Press.

Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. Continuum.

Noddings, N. (2013). Caring: A relational approach to ethics and moral education (2nd ed.). University of California Press.