Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά συχνά περιγράφεται μέσα από πρακτικές, τελετουργίες ή μορφές συλλογικής έκφρασης. Ωστόσο, στον πυρήνα της βρίσκεται η συλλογική ταυτότητα. Σύμφωνα με τη UNESCO (2003), η άυλη πολιτιστική κληρονομιά συνίσταται σε πρακτικές, αναπαραστάσεις και μορφές γνώσης που οι ίδιες οι κοινότητες αναγνωρίζουν ως στοιχείο του αυτοπροσδιορισμού τους. Η έμφαση δεν δίνεται στο εξωτερικό βλέμμα, αλλά στην εσωτερική αναγνώριση.
Η ταυτότητα αυτή δεν αποτελεί διακοσμητικό πολιτισμικό χαρακτηριστικό, αλλά μηχανισμό κοινωνικής συνοχής. Όπως επισημαίνει ο Hall (1996), η πολιτισμική ταυτότητα συγκροτείται διαρκώς μέσα από διαδικασίες αναγνώρισης και αναπαράστασης. Δεν είναι στατική ουσία, αλλά ζωντανή διαδικασία αυτοκατανόησης. Χωρίς αυτήν, η άυλη κληρονομιά απογυμνώνεται από το νόημά της και μετατρέπεται σε επιφανειακή αναπαράσταση.
Σε κοινωνίες με σύνθετη πολιτισμική δομή, η ύπαρξη κοινοτήτων με διακριτή ταυτότητα δεν αποτελεί παρέκκλιση αλλά συστατικό στοιχείο της κοινωνικής πραγματικότητας. Η πολιτισμική διαφοροποίηση δεν αναιρεί την ενότητα· αντιθέτως, όπως υποστηρίζει ο Taylor (1994), η αναγνώριση της ταυτότητας αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για τη δημοκρατική συμβίωση. Η άρνηση ή η υποτίμηση της ταυτότητας οδηγεί σε αποκλεισμό, ενώ η θεσμική της αναγνώριση ενισχύει την κοινωνική σταθερότητα.
Η έννοια της συνύπαρξης, συνεπώς, δεν μπορεί να βασίζεται στην πολιτισμική ομογενοποίηση. Η ομοιομορφία δεν παράγει συνοχή· παράγει αμυντικές ταυτοτικές αντιδράσεις. Αντιθέτως, η διαπολιτισμική προσέγγιση —όπως την περιγράφει ο Welsch (1999)— αναγνωρίζει τη διαπερατότητα και τη συνύπαρξη διαφορετικών πολιτισμικών μορφών μέσα σε κοινό θεσμικό πλαίσιο.
Υπό αυτό το πρίσμα, κοινότητες με ισχυρούς εσωτερικούς δεσμούς, ιδιαίτερους αξιακούς κώδικες και διακριτές μορφές κοινωνικής οργάνωσης αποτελούν πολιτισμικό κεφάλαιο για τον τόπο. Η παρουσία τους δεν υπονομεύει τη συλλογική συνοχή, εφόσον λειτουργούν εντός του κοινού πλαισίου δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Η πρόκληση δεν είναι η αποδόμηση της ταυτότητας, αλλά η αποτροπή του αποκλεισμού.
Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά, επομένως, δεν αφορά μόνο τη διατήρηση μορφών του παρελθόντος. Αφορά τη θεσμική ικανότητα μιας κοινωνίας να αναγνωρίζει ότι η ταυτότητα είναι βιωματική, αδιαπραγμάτευτη και θεμελιώδης για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η κοινωνική ωριμότητα δεν μετριέται από τον βαθμό ομοιογένειας, αλλά από την ικανότητα διαχείρισης της πολυμορφίας.
Ίσως, τελικά, η ουσία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς να μην βρίσκεται μόνο στη διαφύλαξη, αλλά στη συνειδητή επιλογή συνύπαρξης.
Βιβλιογραφία
Hall, S. (1996). Introduction: Who needs “identity”? In S. Hall & P. du Gay (Eds.), Questions of cultural identity (pp. 1–17). SAGE Publications.
Taylor, C. (1994). The politics of recognition. In A. Gutmann (Ed.), Multiculturalism: Examining the politics of recognition (pp. 25–73). Princeton University Press.
UNESCO. (2003). Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. Paris: UNESCO.
Welsch, W. (1999). Transculturality: The puzzling form of cultures today. In M. Featherstone & S. Lash (Eds.), Spaces of culture: City, nation, world (pp. 194–213). SAGE Publications.