Η πρόσφατη δημόσια συζήτηση γύρω από το αρχαίο Λύκειον και τη σημασία του επαναφέρει ένα κρίσιμο παιδαγωγικό ερώτημα: ποιος είναι ο ρόλος του Λυκείου στη σύγχρονη εκπαίδευση και πού ολοκληρώνεται η γενική παιδεία.
Στην αρχαιότητα, το Λύκειον δεν αποτέλεσε βαθμίδα γενικής εκπαίδευσης, αλλά χώρο ανώτερης σκέψης, φιλοσοφικής έρευνας και επιστημονικής μαθητείας, άρρηκτα συνδεδεμένο με τον Αριστοτέλη και την περιπατητική του σχολή. Η διδασκαλία δεν στηριζόταν στη μηχανική μετάδοση γνώσεων, αλλά στη διαλεκτική διαδικασία, την παρατήρηση, την κίνηση και την εμπειρική διερεύνηση (Aristotle, trans. 1984· Shields, 2014). Το Λύκειον προϋπέθετε ότι η βασική παιδεία είχε ήδη κατακτηθεί.
Υπό αυτό το πρίσμα, η γενική παιδεία διαθέτει ένα λειτουργικό και παιδαγωγικό όριο. Η ανάπτυξη γλωσσικού, μαθηματικού, ιστορικού και επιστημονικού γραμματισμού μπορεί να ολοκληρώνεται ουσιαστικά έως το τέλος της Α΄ Λυκείου – δηλαδή σε μια βαθμίδα που αντιστοιχεί λειτουργικά σε μια «4η Γυμνασίου». Έρευνες στην εκπαιδευτική ψυχολογία δείχνουν ότι η παρατεταμένη υποχρεωτική διδασκαλία μη συναφών γνωστικών αντικειμένων συχνά οδηγεί σε γνωστική κόπωση και απομάκρυνση από τη μάθηση, αντί για εμβάθυνση (Bruner, 1960· Illeris, 2018).
Οι δύο τελευταίες τάξεις του Λυκείου, επομένως, δεν θα έπρεπε να λειτουργούν ως απλή συνέχεια της γενικής εκπαίδευσης, αλλά ως ανώτερη, προσανατολισμένη βαθμίδα, με στόχο την προετοιμασία για πανεπιστημιακές σπουδές ή ανώτερη κατάρτιση. Η φιλοσοφία αυτή συνάδει με σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις που τονίζουν τη σημασία της επιλογής, της εμβάθυνσης και της ανάπτυξης ανώτερων γνωστικών δεξιοτήτων στην εφηβεία (OECD, 2019).
Η υποχρεωτική διδασκαλία αντικειμένων άσχετων με τη μελλοντική κατεύθυνση των μαθητών –όπως, για παράδειγμα, προχωρημένων μαθηματικών σε μη θετικές κατευθύνσεις– δεν ενισχύει την παιδεία, αλλά εντάσσεται σε ένα διοικητικό μοντέλο ομοιομορφίας. Το αρχαίο Λύκειον δεν επιδίωκε τη συσσώρευση γνώσεων από όλους, αλλά την καλλιέργεια βάθους και μεθόδου σε όσους επέλεγαν συνειδητά τον δρόμο της γνώσης (Jaeger, 1945).
Η αναμόρφωση του σύγχρονου Λυκείου δεν αποτελεί ζήτημα μείωσης απαιτήσεων, αλλά αποκατάστασης του νοήματος της ανώτερης εκπαίδευσης. Ένα Λύκειο αντάξιο του ονόματός του δεν μπορεί να είναι ούτε παρατεταμένο Γυμνάσιο ούτε αποκλειστικά εξεταστικός μηχανισμός. Οφείλει να αποτελεί χώρο επιλογής, εμβάθυνσης και ανώτερης σκέψης, όπου η γνώση αποκτά προσανατολισμό και σκοπό.
Ίσως, τελικά, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι ποια ύλη αφαιρείται, αλλά αν το εκπαιδευτικό σύστημα υπηρετεί την ανάπτυξη σκέψης ή απλώς τη διαχείριση προγραμμάτων. Και σε αυτό, το Λύκειον των αρχαίων εξακολουθεί να προσφέρει ένα ισχυρό παιδαγωγικό υπόδειγμα.
Βιβλιογραφία
Aristotle. (1984). The complete works of Aristotle (J. Barnes, Ed.; Vols. 1–2). Princeton University Press.
Bruner, J. S. (1960). The process of education. Harvard University Press.
Illeris, K. (2018). Contemporary theories of learning: Learning theorists… in their own words (2nd ed.). Routledge.
Jaeger, W. (1945). Paideia: The ideals of Greek culture (Vol. 3). Oxford University Press.
OECD. (2019). Future of education and skills 2030: OECD learning compass 2030. OECD Publishing.
Shields, C. (2014). Aristotle (2nd ed.). Routledge.