Οι πρόσφατες παρεμβάσεις για τις επιδράσεις των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης στους εφήβους αγγίζουν ένα υπαρκτό και σοβαρό ζήτημα. Οι κίνδυνοι που συχνά επισημαίνονται —η υπερβολική έκθεση, τα μη ρεαλιστικά πρότυπα ομορφιάς και επιτυχίας, ο εθισμός, η μείωση της συγκέντρωσης και της σχολικής επίδοσης— είναι πραγματικοί και τεκμηριωμένοι. Δεν μπορούν και δεν πρέπει να αγνοούνται.
Ωστόσο, η παιδαγωγική συζήτηση οφείλει να προχωρά πέρα από την απλή καταγραφή των κινδύνων. Διαφορετικά, κινδυνεύει να καταλήξει σε μια μονοδιάστατη αφήγηση που μετατοπίζει την ευθύνη αποκλειστικά στο μέσο και όχι στον τρόπο με τον οποίο εκπαιδεύουμε τους νέους να το χρησιμοποιούν.
Τα πρότυπα δεν γεννήθηκαν ψηφιακά
Η προβολή «τέλειων» προτύπων ζωής, ομορφιάς και επιτυχίας δεν αποτελεί εφεύρεση του διαδικτύου. Τα ίδια πρότυπα προϋπήρχαν και εξακολουθούν να κυριαρχούν στην τηλεόραση, στη διαφήμιση, στα περιοδικά, στη μόδα και στις κοινωνικές νόρμες. Το διαδίκτυο δεν δημιούργησε το φαινόμενο· το πολλαπλασίασε και το επιτάχυνε.
Επομένως, το παιδαγωγικό ζητούμενο δεν είναι απλώς να εντοπίσουμε πού εμφανίζεται το πρόβλημα, αλλά να δούμε πώς μαθαίνει ο έφηβος να το αναγνωρίζει, να το αμφισβητεί και να το φιλτράρει.
Το διαδίκτυο δεν είναι ενιαίο ούτε μονοσήμαντο
Η παρουσίαση του ψηφιακού χώρου ως σχεδόν αποκλειστικά επικίνδυνου αδικεί μια μεγάλη και ενεργή κοινότητα ανθρώπων που δημιουργούν, οργανώνουν και διακινούν ποιοτικό, εκπαιδευτικό και ωφέλιμο περιεχόμενο. Για πολλά παιδιά και εφήβους, το διαδίκτυο μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος γνώσης, έμπνευσης, δημιουργικής έκφρασης και στήριξης — ιδίως όταν αυτά τα στοιχεία απουσιάζουν από το άμεσο περιβάλλον τους.
Η παιδαγωγική οπτική οφείλει να αναγνωρίζει αυτή την πολυπλοκότητα και να μην αντιμετωπίζει τον ψηφιακό κόσμο ως έναν ενιαίο «τόπο κινδύνου».
Το κρίσιμο ερώτημα είναι το «πώς», όχι το «πού»
Ένας έφηβος που δεν έχει καλλιεργήσει κριτική σκέψη και κριτήρια επιλογής μπορεί να σπαταλήσει τον χρόνο του σε κάτι ανούσιο στο διαδίκτυο. Μπορεί όμως να κάνει ακριβώς το ίδιο και στον φυσικό κόσμο — ακολουθώντας άκριτα μια παρέα, επιλέγοντας δραστηριότητες χωρίς νόημα ή καταναλώνοντας πολιτισμικό προϊόν χαμηλής ποιότητας.
Οι επιλογές δεν αλλάζουν επειδή αλλάζει το περιβάλλον. Ο τρόπος σκέψης και η στάση ζωής ακολουθούν το άτομο παντού — ψηφιακά και μη.
Γι’ αυτό και το ουσιαστικό παιδαγωγικό ερώτημα δεν είναι αν οι έφηβοι θα βρίσκονται στο διαδίκτυο, αλλά πώς τους βοηθάμε να διαμορφώνουν κριτήριο, αυτορρύθμιση και συνείδηση επιλογών.
Από τον φόβο στη διαπαιδαγώγηση
Η σύγχρονη παιδαγωγική δεν μπορεί να στηρίζεται στη δαιμονοποίηση, στον φόβο ή στην αποχή. Χρειάζεται να επενδύει στον ψηφιακό γραμματισμό, στην καλλιέργεια κριτικής σκέψης, στη συζήτηση για αξίες, όρια και ευθύνη. Όχι απλώς να προειδοποιεί για τους κινδύνους, αλλά να εκπαιδεύει στη διαχείρισή τους.
Γιατί ο έφηβος που μαθαίνει να επιλέγει με νόημα και επίγνωση θα το κάνει σε κάθε χώρο. Και αυτό είναι, τελικά, ο πυρήνας κάθε ουσιαστικής παιδαγωγικής παρέμβασης.